null

InterviewParlementair journalist Ralph Bollmann

Berlijn-watcher Ralph Bollmann: Merkel kijkt vast geamuseerd naar haar opvolgers

Beeld EPA

Terwijl in Nederland het record voor de langstlopende formatie is verbroken, komt een nieuwe regering in Duitsland al in zicht. Journalist Ralph Bollmann over het geheim achter die voortvarendheid.

Pieternel Gruppen

Zelfs doorgewinterd parlementair journalist en auteur Ralph Bollmann is verbaasd over de snelheid waarmee de coalitie-onderhandelingen in zijn land verlopen. Voor Kerst zit er een nieuwe Duitse regering, heeft Olaf Scholz, SPD-leider en beoogd opvolger van Angela Merkel als bondskanselier, beloofd.

Al snel na de verkiezingen van eind vorige maand meldden de Groenen, de liberale FDP en de sociaaldemocraten van de SPD dat ze inzetten op een stoplichtcoalitie, genoemd naar de kleuren van de drie betrokken partijen. En dus trok Scholz zich met Annalena Baerbock (de Groenen) en Christian Lindner (FDP) terug om de mogelijkheden en obstakels van een samenwerking te onderzoeken.

Ralph Bollmann (1969) is auteur en historicus. Hij werkte als parlementair verslaggever bij dagblad Taz en schrijft sinds 2011 voor de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung. Onlangs kwam de Nederlandse vertaling van zijn biografie over Angela Merkel uit. Angela Merkel, de kanselier en haar tijd.

De tekenen zijn gunstig, zegt Bollmann, al moet hij net als andere journalisten gissen naar wat zich precies achter de gesloten deuren afspeelt. De media worden zorgvuldig op afstand gehouden van het formatieproces. En misschien is dat alvast een van de geheimen achter het succes van de vlotte besprekingen, zegt Bollmann in een Amsterdams café.

De auteur is even in Nederland om de vertaling van zijn veelgeprezen biografie over Angela Merkel te promoten (een recensie verscheen eerder in Tijdgeest). Uitgepraat over Merkel en haar partij de CDU is hij nog zeker niet, maar voor de Frankfurter Allgemeine houdt hij alweer het nieuws over de toekomstige machthebbers nauwlettend in de gaten. “Een spannende tijd”, zegt hij enthousiast. “Want een nieuwe regering betekent nieuwe ideeën, hervormingen en nieuwe personen om te volgen.”

U heeft Merkel jarenlang nauwkeurig geobserveerd. Hoe zal zij naar deze onderhandelingen kijken, denkt u?

“Ze is volgens mij tevreden met Scholz als opvolger. Voor haar politieke erfenis is het niet zozeer belangrijk van welke politieke kleur de nieuwe kanselier is, maar vooral of die voor continuïteit zal zorgen. Toen haar in een interview met de Süddeutsche Zeitung werd gevraagd of ze rustig sliep bij het idee van Scholz als kanselier, antwoordde ze met één woord: Ja.”

Zijn er, nu Merkel richting uitgang gaat, al scheurtjes zichtbaar in die continuïteit ?

“Ik vind het echt verbazingwekkend hoe stabiel de situatie is, in elk geval op dit moment. Na de verkiezingen vier jaar geleden zagen we veel meer instabiliteit.

 Annalena Baerbock van de Groenen, Olaf Scholz van de SDP en Christian Lindner van de FDP.  Beeld EPA
Annalena Baerbock van de Groenen, Olaf Scholz van de SDP en Christian Lindner van de FDP.Beeld EPA

“De drie partijen die nu een regering willen vormen, focussen op vooruitgang en op broodnodige hervormingen die Merkel niet voor elkaar kreeg: op het gebied van digitalisering en het klimaatbeleid. Ik ben benieuwd hoe het verdergaat. Er komen zeker teleurstellingen, dat is onvermijdelijk. Ik denk dat Merkel de onderhandelingen heel geamuseerd thuis vanaf de bank gadeslaat.”

Waarom is teleurstelling onvermijdelijk?

“Als de partijen eenmaal regeren, zullen ze ontdekken waarom Merkel niet altijd even succesvol was. Hervormingen doorvoeren is in dit land misschien nog wel lastiger dan in veel andere Europese landen. Dat heeft met het politieke systeem, het federalisme, te maken.

“De regering heeft niet alleen de meerderheid in het parlement nodig, maar ook in de Bondsraad (waarin de zestien deelstaatregeringen vertegenwoordigd zijn, red.). Je kunt in Berlijn verkondigen dat er sneller dan gepland windmolenparken moeten komen, maar het moet gebeuren in deelstaten als Beieren of Noordrijn-Westfalen. En Duitsers, net als andere West-Europeanen trouwens, staan niet zo open voor verandering. Ze zijn een beetje verwend, gehecht aan hun welvaart.”

Welke potentiële conflicten voorziet u?

“Ik denk dat er nog wel gesteggeld gaat worden over de vraag waar het geld voor alle plannen vandaan moet komen. Voor de liberale FDP is er een rode lijn: de belastingen mogen niet worden verhoogd en de schuld mag niet oplopen.

“Ook verwacht ik wel wat problemen over de klimaatplannen. Een hogere prijs voor compensatie van schadelijke uitstoot berekenen ligt niet zo moeilijk bij de FDP en de Groenen, omdat die een relatief rijke achterban hebben. Maar de sociaaldemocraten willen ervoor waken dat hun stemmers op kosten worden gejaagd.”

Ik denk dat politici in Nederland, waar de formatie nu langer duurt dan ooit, jaloers kijken naar de snelheid en het gemak waarmee hun Duitse collega’s gesprekken voeren. Wat het geheim?

“Vier jaar geleden waren de onderhandelingen bij ons vrij traumatisch. Toen werd er na de verkiezingen eerst twee maanden gesproken over een Jamaica-coalitie (met CDU/CSU, FDP en de Groenen, red.), maar die gesprekken strandden. Het duurde een half jaar om een coalitie te vormen. Niemand ziet een herhaling van die eindeloze gesprekken zitten.

null Beeld EPA
Beeld EPA

“De Duitsers zijn ervan doordrongen dat je oplossingen voor problemen niet per se makkelijker vindt wanneer je er langer over doorpraat. En dat het goed is om nu snel door te pakken.”

Waar komt dat gevoel van urgentie vandaan?

“Afgelopen winter, tijdens de coronacrisis, kwam duidelijk aan de oppervlakte wat er allemaal niet werkt in Duitsland. Dat de overheid het slecht doet en dat de digitalisering is achtergebleven. Zo is het moeilijk te achterhalen hoeveel prikken er nou precies zijn gezet, want huisartsen moeten elke keer veel formulieren invullen. Daar hebben ze geen tijd voor.

“De drie partijleiders die nu onderhandelen, zijn het erover eens dat de overheid efficiënter moet worden en de digitalisering vooruit geholpen. Maar ze botsen wel over de middelen om die doelen te bereiken. De liberalen en de Groenen kijken meer naar de markt, de sociaaldemocraten naar de staat.”

Hoe zit het met de chemie tussen de drie hoofdrolspelers Olaf Scholz, Annalena Baerbock en Christian Lindner?

“Dat lijkt wel goed te zitten. Ik ben er zeker van dat ze al gesprekken hebben gevoerd in de weken voor de verkiezingen toen het resultaat voorzichtig te voorspellen was.

“Voor Lindner was het misschien wat lastiger, omdat zijn partij in het verleden vaak op de CDU gericht was. Maar Scholz benadrukt steeds dat hij een regering wil vormen die positief uitpakt voor alle deelnemende partijen; het moet voor alle drie een winnende coalitie zijn.

“Scholz heeft geen zin om elke dag in conflictsfeer naar oplossingen te streven. Voor hem kan de FDP een hulp zijn, zodat hij niet alle wensen van de linkervleugel zijn eigen partij hoeft te vervullen.”

Hoe volgt u als journalist deze onderhandelingen?

“Ze zijn niet heel makkelijk te volgen. Vooral bij de sociaaldemocraten geldt een heel strikt regime om niet te veel te zeggen.

“Dat is misschien niet zo fijn voor journalisten, maar wel goed voor de coalitie. Bij de vorming van de vorige regering was het een groot probleem dat politici dagelijks in de media vertelden wat wel en niet mogelijk was. Omdat toen veel conflicten in het openbaar werden uitgevochten, was het op het laatst niet meer mogelijk om compromissen te sluiten.”

U brengt dus veel tijd voor dichte deuren door?

“Zelfs dat niet. De besprekingen zijn ver buiten het centrum van Berlijn. En dat is anders dan vier jaar geleden: toen waren ze in het voormalig huis van de president van de Rijksdag. Dan zagen we de politici staan op het balkon dat uitkijkt over de Spree.

“Misschien wordt het vanaf deze week wel makkelijker om meer informatie van binnenuit te krijgen. Er gaan nu ruim twintig werkgroepen aan de slag die dooronderhandelen over verschillende onderwerpen die bij ter tafel liggen. Daar doen wel driehonderd politici aan mee; het is onwaarschijnlijk dat iedereen zal zwijgen.”

In Nederland zijn we gewend aan brede coalities, in Duitsland zijn die minder gebruikelijk.

“Dat klopt. Toch is de Duitse situatie overzichtelijker dan de Nederlandse, omdat we minder partijen hebben. Bovendien lijkt er geen alternatief voor de coalitie waar nu aan gewerkt wordt, ze moet wel slagen. De CDU staat echt buitenspel en heeft zelfs geen duidelijke leider.”

Maakt CDU-leider Laschet een comeback?

“Nee. Hij is afgetreden als minister-president van Noordrijn-Westfalen en heeft gezegd na de partijconferentie in december het stokje door te geven. Het heeft iets tragisch, vind ik, deze man is geen slechterik.”

Verwacht u dat de christendemocraten zich zullen herpakken in de oppositie?

“Dat is een van de grote vragen voor de komende vier jaar. De partij is zo ontzettend verdeeld, veel meer dan de andere partijen. We hebben het altijd over de strijd tussen de twee vleugels van de Groenen: de pragmatische Realo’s en de principiële Fundi’s. Of bij de SPD over de verschillen tussen de linkse socialistische jongeren en de meer conservatieve kant. Maar de verschillende groepen binnen die partijen delen wel dezelfde waarden.

“Dat is bij de CDU niet het geval. Bij de christendemocraten vind je figuren als Hans-Georg Maassen, voormalig hoofd van de veiligheidsdienst die een extreem-rechtse positie inneemt, maar ook Ruprecht Polenz, de ex-secretaris van de partij, die de meer liberale, progressieve vleugel vertegenwoordigt.”

Is Merkel verantwoordelijk voor de teloorgang van de CDU?

“Veel partijleden van de CDU zagen Merkel als deel van het probleem, maar beseften te weinig dat ze misschien wel deel van het succes was. Ze heeft de CDU juist heel lang van een teloorgang weten te redden.

“Dat ze in 2017 nog 33 procent van de stemmen wist te krijgen, was een enorm succes als je het vergelijkt met hoe soortgelijke partijen het elders deden. In de meeste Westerse landen zien we een crisis van centrum-rechtse partijen. Zelfs de Oostenrijkse kanselier Kurz, die in Duitsland werd beschouwd als kampioen van rechts-conservatieven, wist in 2017 geen hoger percentage achter zich te krijgen. De conservatieven in Frankrijk zijn in grote problemen en in Italië is de christendemocratische partij zelfs helemaal weggevaagd.”

Waar kunnen de centrum-rechtse kiezers dan terecht?

“Het kan best dat zij zich meer thuis gaan voelen bij de FDP en dat die partij sterker wordt dan de CDU, zoals je dat ook in Nederland ziet. Voor de liberalen kan het makkelijker worden om zich te profileren als ze straks in de regering plaatsnemen. Veel zal afhangen van hun optreden.

“Het blijft moeilijk te voorspellen, hebben we bij deze verkiezingen gezien. Zo had bijna niemand verwacht dat de SPD binnen een paar weken van 15 naar 25 procent op zou klimmen. Nou ja niemand... Olaf Scholz wel!”

En u, had u deze uitslag verwacht?

“Scholz zei al jaren geleden tegen ons journalisten dat de SPD alleen kans had om de bondskanselier te leveren na het vertrek van Merkel. Daarom was hij bij de vorige verkiezingen geen kandidaat en werd hij minister van financiën. Dat plan heeftg gewerkt.

“Hij heeft altijd voorspeld dat het bij mensen die de politiek niet goed volgen pas enkele weken voor de verkiezingen zou doordringen dat Merkel werkelijk geen kandidaat meer is. En dat ze dan op de kandidaat zouden stemmen die het meest op haar lijkt en die ze veiligheid kan bieden. Maar ik begon er in juni wel aan te twijfelen toen de peilingen nog steeds niet bewogen.

“Scholz had stalen zenuwen en bleef geduldig. Hoe langer ik erover nadenk, hoe meer ik de gelijkenis met Merkel zie. Dat vooruitdenken, het ongelofelijke geduld. En net als Merkel heeft Scholz gevoel voor humor die hij alleen in kleine kring laat zien, ook al begrijpt niet iedereen zijn grappen.”

Waarin verschillen ze?

“Mensen rondom Scholz beweren altijd dat hij ‘Merkel is met een plan’. Er is een bekende grap onder sociaaldemocraten. Als je in een vliegtuig zit met Merkel als piloot, ben je er zeker van dat je veilig landt, maar je weet nooit precies waar. Volgens hen heeft piloot Scholz wel een duidelijke bestemming voor zijn passagiers in gedachten.

“Maar in het begin had Merkel ook een plan om Duitsland te veranderen. Ze heeft toen moeten ervaren dat de Duitsers er niet klaar voor waren.”

Gaat u ook de biografie van Scholz schrijven?

“Ik weet niet of ik dat ambieer. Merkel is zo’n buitengewoon persoon, afkomstig uit de DDR en een vrouw in een macho-wereld. Ik onderschat Scholz niet, hij is een van de meest professionele politici die er in Duitsland rondlopen, maar hij is wel een normalere politicus.

“Voor de krant zal ik Scholz zeker goed volgen. Net als de formatie en de regering die daar uitkomt. En de desillusies die mogelijk volgen. Het zijn spannende tijden voor een journalist.”

Lees ook:
Deze biografie laat zien hoe Angela Merkel haar positie als buitenstaander wist te benutten

Ralph Bollmann schrijft nuchtere en feitelijke biografie van vertrekkend bondskanselier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden