ProfielBenjamin Netanyahu

Benjamin Netanyahu strooit met beloftes, in de hoop op een vierde termijn én onschendbaarheid

Benjamin Netanyahu op een campagneposter in Sderot, Israël. Beeld AP
Benjamin Netanyahu op een campagneposter in Sderot, Israël.Beeld AP

Voor de vierde keer in twee jaar gaat Israël dinsdag stemmen. Opnieuw wordt een patstelling verwacht. Voor Benjamin Netanyahu (71) draait het net als vorige keren niet alleen om het premierschap, maar ook om de vraag of hij de aanklachten wegens fraude en corruptie tegen hem weet te ontlopen.

In de gangen van het omroep­gebouw loopt Benjamin Netanyahu te ijsberen. Chef nieuwsdienst, Rafik Halabi, hoort hoe hij denkbeeldige vragen beantwoordt. Soms met: “Dat is niet de vraag waar het om gaat”.

Het is februari 1993. Halabi is zojuist gebeld door de man die nu inmiddels al twaalf jaar achtereen de scepter zwaait in Israël. “Je moet me uitnodigen, anders mis je de primeur van je leven”, zei Netanyahu. “Het gaat om een ernstige inbreuk op de democratie.” Halabi wil zeker geen primeur mislopen, juist nu in de rechtse Likudpartij een felle strijd woedt om het leiderschap, waarbij Benjamin (‘Bibi’) Netanyahu een van de mededingers is.

En ja, Bibi heeft nieuws. Hij vertelt zijn verhaal in exact dezelfde bewoordingen ­zoals zojuist op de gang gerepeteerd. Hij was op campagne toen er thuis gebeld werd. ­Sara, zijn vrouw, nam op. De man aan de ­andere kant van de lijn bedreigde haar, er was een opname waarop te zien is dat haar echtgenoot overspel pleegt. Haar man moest zich terugtrekken uit de race, want anders … Netanyahu noemt voor de camera’s geen namen, maar het is duidelijk wie er volgens hem achter ‘deze maffiapraktijken’ zit: zijn rivaal David Levi. Het overspel geeft Netanyahu toe, maar, zo zegt hij, ‘hij laat zich door niets en niemand chanteren’. Het verhaal zal de politieke geschiedenis ingaan als ‘de vurige tape’.

Buitenbeentje

De tape is nooit opgedoken. Achteraf was Halabi ervan overtuigd dat Netanyahu het allemaal had verzonnen. Overspel zou de kiezer hem niet nadragen (Bibi was aan zijn derde huwelijk toe, het eerste was gestrand door overspel, dat was algemeen bekend). Maar dat hij zich niet liet chanteren, dát maakte indruk, alsook dat zijn tegenstander het zo vuil speelde. Diens ontkenningen hielpen niet.

Netanyahu wint. The New York Times schrijft, met vooruitziende blik, dat de ­Israëlische politieke cultuur aan het veranderen is. “Een meerderheid van de Likud­leden heeft gekozen voor een leider die welbespraakt, aantrekkelijk en bedreven in ­televisietechnieken is ... Hun beste hoop om de macht te herwinnen.”

Benjamin Netanyahu geldt tot dan een beetje als buitenbeentje. Een deel van zijn jeugd bracht hij door in de VS, waar de familie naartoe was verhuisd, omdat Netanyahu senior, een aanhanger van de rechtse tak van het zionisme, zich in zijn carrière tegengewerkt wist door de heersende Arbeiderspartij. De wrok jegens die ‘linkse elite’ zou altijd blijven. Bibi keerde na zijn eind­examen terug naar Israël voor zijn militaire dienst, om daarna toch weer in Amerika te gaan studeren. Volgens biografen was er een periode waarin het onduidelijk was of hij niet toch voor een leven in Amerika zou ­kiezen.

Mediageniek

Het sneuvelen van zijn broer Joni bij de reddingsactie in Entebbe, waar Israëlische commando’s passagiers van een gekaapt vliegtuig weten te bevrijden, blijkt een keerpunt. Netanyahu gaat het instituut voor terreurbestrijding, opgericht ter nagedachtenis van Joni, leiden en maakt naam als spreker.

Israël ontdekt zijn kwaliteiten en benoemt hem tot attaché en woordvoerder op de ambassade in de VS. In The Netanyahu ­Years beschrijft Ben Caspit hoe Netanyahu Washington ‘verovert’: “Zich bewust van het belang van de media wordt hij al snel een geziene gast. Hij huurt drie televisie ­camera’s en brengt zijn weekeinden thuis door met het oefenen van interviews.” Hij bestudeert de verschillende hoeken van de camera’s en het belang van lichaamstaal, en bekwaamt zich in het samenpersen van complexe ideeën in pakkende zinnen. Hij legt er de basis voor zijn connecties met ­mediabazen, pro-Israëlische miljonairs en politiek Washington.

Dat is de jonge, ambitieuze Bibi, die opklimt tot Israëls VN-gezant, en die in 1993 zijn rivalen – die geen kaas hebben gegeten van camerahoeken en liever ouderwets lange toespraken houden – aftroeft in zijn gooi naar het partijleiderschap en uiteindelijk het premierschap.

Benjamin Netanyahu afgelopen week tijdens een tv-interview in Jeruzalem. Beeld AFP
Benjamin Netanyahu afgelopen week tijdens een tv-interview in Jeruzalem.Beeld AFP

Het zijn zware tijden in een verscheurd Israël. Rechts ageert tegen het ‘hoogverraad’ van premier Rabin en diens Oslo-akkoorden met de Palestijnen, terwijl Hamas met bomaanslagen dood en verderf zaait. Op 4 november 1995 vermoordt een Joodse extremist premier Rabin. Vijf maanden daarvoor had Netanyahu de protestoptocht geleid, waarin een doodskist met de naam Rabin werd meegevoerd. Later ontkende hij dat hij de kist had gezien. Zeven maanden na de moord op Rabin wint Netanyahu – nipt – de verkiezingen.

Zijn Amerikaanse campagne-adviseur, Arthur Finkelstein levert de winnende leuze: “Peres zal Jeruzalem verdelen”. Oftewel: zittend premier Peres is een slappeling en landverrader. Dezelfde Finkelstein ging er prat op in de VS het woord liberaal tot schuttingwoord te hebben gemaakt. Hij gaat in Hongarije ook Viktor Orbán adviseren. Bibi zorgde voor de introductie bij Orbán, ‘zijn vriend’. Met Orbáns antisemitische uithalen naar de Joodse miljardair George Soros ‘die Hongarije en Europa wil overspoelen met immigranten’ blijkt Netanyahu geen moeite te hebben. Soros dient daarbij als codewoord voor een vermeend Joods complot. Overigens schermt ook Baudet in zijn toespraken met Soros.

Nieuwe populisten

Netanyahu’s eerste termijn als premier loopt uit op een mislukking en blijkt van korte duur, maar hij leert ervan en keert tien jaar later, in 2009, terug om zich de macht niet meer te laten ontnemen.

In menig opzicht hoort Bibi bij de nieuwe populisten, zoals Anne Applebaum die beschrijft in haar boek De schemering van de democratie. Polarisatie en het aanzetten tot vreemdelingenhaat zijn de werktuigen van deze ‘illiberale’ populisten. Ze bedienen zich van alternatieve waarheden en complottheorieën in hun strijd tegen de heersende ‘linkse elite’ en schrikken er niet voor terug de democratische instituten te ondermijnen.

De Israëlische premier is ook weleens een Trump avant la lettre genoemd. Die vergelijking gaat mank. Netanyahu is een boekenlezer en intellectueel begaafd, hij heeft een visie, met name over Israël als het Joodse land, waar geen plaats is voor een Palestijnse staat. Economisch gelooft hij in marktwerking en kan hij trots zijn dat onder zijn bewind Israël kampioen start-ups is. De keerzijde is de groeiende kloof tussen rijk en arm.

Netanyahu’s ‘vurige tape’ haalt het zeker niet bij Trumps ‘birtherism’ – zijn beweringen dat Obama geen Amerikaan zou zijn. Maar politiek en in hun modus operandi vonden zij elkaar. Een Israëlische krant sprak zelfs over ‘Trumpenyahu’. De Amerikaanse ambassade verhuisde naar Jeruzalem, het door Netanyahu gehate akkoord met Iran werd opgezegd en Trumps schoonzoon, Jared Kushner (Bibi was al jaren ­bevriend met Kushner sr.), gaf vorm aan de ­visie van Netanyahu: akkoorden met ­Arabische machthebbers, letterlijk over de hoofden van de Palestijnen heen, zodat die zich moeten schikken in die nieuwe realiteit en Israël kan blijven heersen over een ‘Groot Israël’.

Voor Netanyahu is het zijn overwinning op Rabins akkoorden met de Palestijnen. Hij heeft ze niet alleen militair, met de Is­raëlische bezetting en het groeiende aantal nederzettingen, maar ook politiek buitenspel gezet, zo hoopt hij.

‘Onmisbare’ leider

Met zijn oneliners speelt Bibi in op de bestaande angst, wakkert die aan, zoals in zijn uitspraak: “Als zij (de Arabieren) de wapens neerleggen, is er geen oorlog meer. Als Israël de wapens neerlegt, is er geen Israël meer.”

Maar ook de ‘linkse’ media zijn al jaren doelwit. Deze journalist was er eens getuige van hoe Netanyahu in een klein zaaltje omringd door een tiental aanhangers, een ritmisch spreekkoor inzette en dirigeerde: ‘Hem-me-fa-cha-diem’ (‘zij zijn bang’). ‘Zij’ waren de media. Minutenlang, haast in trance weergalmden de woorden. Het was beangstigend, maar bleek slechts een test te zijn. Kort daarop weerklonk het uit duizenden kelen op grote partijbijeenkomsten.

Netanyahu samen met de Palestijnse leider Yasser Arafat en de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Madeleine Albright in 1998. Beeld EPA
Netanyahu samen met de Palestijnse leider Yasser Arafat en de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Madeleine Albright in 1998.Beeld EPA

Netanyahu’s glans is inmiddels ietwat doffer, zijn oneliners verrassen niet echt meer, al zijn er nog vele Israëliërs die bij hem zweren. Twaalf jaar is lang. Maar crises – en Israël kampt met een existentieel gevoel van dreiging – zorgen er ook voor dat mensen zich achter de leider scharen. Die dreiging, de angst – Bibi weet er nog altijd op in te spelen en daarmee op zijn ‘onmisbaarheid’ als de leider die Israël beschermt tegen alle gevaren.

Hij is in zijn eigen onmisbaarheid, zo niet onschendbaarheid gaan geloven. Op partijbijeenkomsten wordt hij nog altijd toegejuicht als ‘de koning van Israël’. Hij is zich ernaar gaan gedragen. De rechtszaken tegen hem gaan deels over het zich laten fêteren en oneigenlijke zelfverrijking. Zijn vrouw Sara zei eens niet te kunnen begrijpen waarom ze hem (en haar) niets gunnen, terwijl Bibi toch alles voor het land doet. Andere aanklachten vallen in de categorie corruptie met als doel de media te controleren en gunstige publiciteit te creëren.

Heksenjacht

Vooral sinds deze fraude- en corruptie­zaken spelen, neemt hij ook de rechterlijke macht en politie onder vuur. Toen verleden jaar het Hooggerechtshof moest besluiten of Netanyahu, nu hij formeel in staat van beschuldiging was gesteld, nog als premier mocht dienen, kwam een meedogenloze campagne op gang: de rechters waren ‘gewelddadig’, ‘dieven in de nacht’, hadden de macht gegrepen, ondermijnden de wil van het volk dat Netanyahu had gekozen. Overigens oordeelde het hof dat hij als premier mocht dienen, zolang hij niet veroordeeld was.

Netanyahu ziet in alle aantijgingen een complot, een heksenjacht van de elite, die hem nooit heeft willen accepteren. Toch is er voor hem maar één manier om die rechtszaken te ontlopen: herverkiezing en vervolgens een wet laten aannemen die hem voor de duur van zijn premierschap onschendbaarheid verleent. Die herverkiezing is de afgelopen jaren telkens nipt gelukt, de wet (nog) niet.

Vele Israëliërs hebben er intussen genoeg van dat er alweer kostbare verkiezingen plaatsvinden (de vierde in twee jaar tijd), omdat Netanyahu zijn huid wil redden, ­terwijl ze het politieke krachtenveld nauwelijks zullen veranderen. Sterker nog, de campagnes draaien voor een groot deel om de vraag: ben je voor of tegen Netanyahu?

Tegelijkertijd is de politieke kaart gestaag naar rechts geschoven, bestaat er nauwelijks nog een links of liberaal midden. Als Netanyahu bij de verkiezingen iets of iemand te duchten heeft, zijn het zijn voormalige partijgenoten en coalitiegenoten op rechts.

Meesterschap in het sluiten van coalities

De doorgewinterde politicus – staatsman voor zijn aanhangers – wist de afgelopen ­jaren als premier vooral te overleven dankzij zijn meesterschap in het sluiten van coalities. Daarbij strooit hij met beloftes die hij later listig verdraait om ze niet na te komen. De laatste weken heeft hij zich gericht op de Israëlische versie van Trumps Proud Boys. Hij zwijgt als rechtse activisten demonstraties van tegenstanders met geweld verstoren, sluit deals met extreemrechts en ­belooft ministerszetels aan volgelingen van de vermoorde fascistische Meir Kahane, die voorstander zijn van ‘een pure Joodse staat’ in een ‘Bijbels Israël’.

In zijn campagne speelt hij nu zijn laatste troeven uit, als redder des vaderlands, als de enige die Israël kan beschermen tegen alle gevaren, of die nu Iran, Hezbollah of Hamas heten, of – niet in de laatste plaats – corona. Want dankzij zijn vaccinatiebeleid, waarmee hij Israël veranderde in een vaccinatie-proeftuin, kunnen Israëliërs nu hun normale leven hervatten. Het was – en is – een gok.

Lees ook:

Israël is wereldkampioen vaccineren, en daarmee redt Benjamin Netanyahu ook zijn politieke leven

Israël is wereldkampioen vaccineren. Hoe kan dat? Door een premier onder vuur, bekendheid met rampen en goed getraind zijn in het opzetten van grootschalige operaties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden