Zwarte bladzijde

Belgische koning betuigt ‘diepe spijt’ over de koloniale gruweldaden in Congo

Koning Leopold II (1835-1909) van België.Beeld Photo News

Koning Filip van België betuigde dinsdag ‘diepe spijt’ voor de wonden uit het koloniale verleden aan de president van Congo, Félix Tshisekedi, bij de viering van zestig jaar onafhankelijkheid van het Afrikaanse land.

Hij spreekt over “geweld en gruweldaden” die onder het bewind van zijn voorvader koning Leopold II zijn begaan. De brief komt in een tijd dat bestrijding van racisme en discriminatie wereldwijd hoog op de agenda staan onder invloed van de Black Lives Matter-beweging. En ook in België zijn standbeelden, van vooral Leopold, beklad en beschadigd zijn om deze misplaatste heldenverering aan de kaak te stellen.

Al enige tijd werd er gekeken naar een reactie van koning Filip die leek uit te blijven, maar toch op een goed gekozen moment kwam. De Belgische koning heeft de brief aan het Congolese volk op eigen initiatief geschreven, maar met toestemming van de regering. In België was er vandaag alom waardering voor het initiatief. Reacties vanuit Congo moeten nog komen.

Het schrikbewind van een gefrustreerd staatshoofd

Opmerkelijk was ook dat koning Filip niet alleen spijt betuigde over de periode dat zijn voorvader Leopold II Congo annexeerde als zijn privé-eigendom onder de naam Congo-Vrijstaat van 1884 – 1908. Filips spijtbetuiging gaat ook over het tijdperk dat Congo als kolonie toeviel aan de Belgische staat en de regering van 1908 tot 1960.

De meeste aandacht gaat steeds weer uit naar het schrikbewind van Leopold II in Congo waar naar schatting in die dagen tien miljoen mensen door zijn omgekomen. Die periode wordt wel de Congolese Holocaust genoemd en Leopold kreeg later de bijnaam: de Belgische Hitler.

Bij het Belgische staatshoofd in de negentiende eeuw leefde de frustratie dat zijn land, dat pas na afscheiding van Nederland in 1830 was ontstaat, de boot had gemist in het verwerven van koloniën en daardoor inkomsten, macht en aanzien.

Hij huurde de Britse, toen al fameuze ontdekkingsreiziger, Henry Morgan Stanley in, die de loop van de Kongorivier in de jaren zeventig van de negentiende eeuw had verkend. Stanley keerde terug om namens Leopold verdragen met lokale heersers af te sluiten en zo het immense gebied – 76 keer België – langzaam in handen te krijgen. Stanley sloot uiteindelijk 450 verdragen.

Handen en kogels

Leopold had zijn Congo als privé-eigendom. Hij suggereerde aan andere staatshoofden van Europese landen dat hij een vooruitstreven bewind zou voeren over het land en kreeg bij de Conferentie van Berlijn in 1884, waar Afrika door Europa werd verdeeld, Congo toegewezen.

Leopold had het beheer over een enorm gebied, met name oerwoud, dat zeer kostbaar was om te onderhouden en te besturen. Pas toen de rubberprijzen in de jaren tachtig van de negentiende eeuw fors stegen en er over het zwarte goud werd gesproken, zag Leopold zijn kans een vermogen te verdienen in een land dat vol stond met rubberbomen.

Met een privéleger, de Force Publique, dwong hij elk dorp, bij elke inwoner quota af van rubber dat er getapt moest worden. De Congolezen hadden weinig trek in die zware arbeid en werden gedwongen met afranselingen, zweepslagen, dwangarbeid als nieuwe vorm van slavernij en de gijzeling van vrouwen en kinderen. 

Beklad beeld van koning Leopold II. Beeld EPA

Uiteindelijk werden er handen afgehakt als iemand zijn hoeveelheid rubber niet haalde. Dat handen afhakken was een alternatief voor dure kogels. De handen werden boven een vuurtje gerookt en, met de kogels, door de soldaten van Force Publique ter telling bij hun witte superieuren ingeleverd. Eerst werden Congolezen die onvoldoende rubber hadden getapt doodgeschoten en daarna van hun handen ontdaan. Later werd bij levende mensen de handen afgehakt. Ook neuzen en andere lichaamsdelen moesten het ontgelden. Alles om geld binnen te halen voor Leopold.

Het idee erachter was er een van pure intimidatie en angst zaaien onder de bevolking. Zo vonden er complete slachtingen in dorpen plaats, om anderen harder te laten werken. Ook werden familieleden gegijzeld om de vader en echtgenoot te dwingen genoeg rubber in te leveren. Gebeurde dat niet, dan werden vrouw en kinderen vermoord door de mannen van Leopold.

Herstelbetalingen

Het duurde lang voordat de gruwelijke wreedheden van Leopold doordrongen tot de wereld en bekende schrijvers als Mark Twain en Joseph Conrad de horror van Congo beschreven. Het leidde tot de eerste mensenrechtenbeweging. Uiteindelijk ontnam de Belgische regering koning Leopold II zijn privéspeeltje. Daarmee was de ellende nog lang niet voorbij.

Na de onafhankelijkheid werd de eerste minister-president van Congo, de razend populaire Patrice Lumumba, die uiterst kritisch was over het koloniale België, bruut vermoord in 1960. Alle vingers wijzen nog steeds naar België als de opdrachtgever.

Inmiddels staat België aan de vooravond van een parlementaire onderzoekscommissie die het koloniale tijdperk in Congo moet gaan onderzoeken. Misschien dat een diepe spijtbetuiging daarna omgezet kan worden in formele excuses van de Belgische regering aan Congo. Maar daar hangt een prijskaartje aan, weten ze in Brussel: herstelbetalingen. Daar zit het land niet op te wachten.

Lees ook:

Leopold II: schurk in Congo en honds voor zijn gezin

Een internationale actiegroep, geleid vanuit Engeland, bewees dat de vorst in het immense gebied (67 keer België) dwangarbeid introduceerde. De ene slavernij verving de andere.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden