Zuid-Afrika

Baan kwijt, huis kwijt, en dan ben je aangewezen op de sloppenwijk

Christopher en Francina Petersen met hun inboedel langs de weg in Zuid-Afrikaans wijngebied. De wijnboer op wiens erf zij woonden, zette hen uit hun huurhuis.Beeld Niels Posthumus

Duizenden boerderijwerkers in Zuid-Afrika bevinden zich in een kwetsbare positie. Bij ontslag dreigen zij niet alleen hun inkomen, maar ook hun woning kwijt te raken. En vind maar eens een fatsoenlijk alternatief.

Francina Petersen (41) en haar man Christopher (37) draaien hun tweezitsbank mee met de schaduw van de boom voor de ingang van wijnboerderij Anura. Het is begin maart en al dagen bivakkeert het echtpaar met hun dochter van elf langs de weg, in het hart van Zuid-Afrika’s belangrijkste wijnregio, die tussen Paarl en Stellenbosch. Hun twee oudere kinderen hebben ze bij familie weten onder te brengen. Een paar dagen eerder zijn ze uit hun huis op het erf van Anura gezet.

“Ik ben op deze boerderij geboren”, zegt Francina. “Ik was tien toen de ­familie Bouma haar in 1989 kocht. Mijn vader werkte er sinds 1978. Ik ben na mijn pubertijd een paar jaar weggeweest, maar in 2002 ben ik teruggekomen. En nu heeft de eigenaar al onze spullen aan de straat gezet.” Ze wijst op een stapel kastjes, verlopen ­matrassen en een verweerde tafel naast de boom. Ze heeft er een bord tegenaan gezet met daarop de tekst: “Stop de aaneenschakeling van huisuitzettingen.”

Ontbrekende documenten

De ontruiming volgde op een gerechtelijke procedure van twee jaar. Lance Bouma, eigenaar van de boerderij, legt via de telefoon uit dat hij die is gestart, omdat Francina en Christopher Petersen niet meer op zijn boerderij werken. Francina werd in 2015 ontslagen, Christopher in 2017. “Sommigen van mijn huidige werknemers moeten elke dag ver van huis naar Anura ­reizen. Ik heb liever dat zij op de boerderij wonen. Ik probeer plaats voor hen te maken.” Overigens mogen Francina’s bejaarde ouders, na 25 jaar trouwe dienst, volgens hem wel ­gewoon op de boerderij blijven.

Het klinkt als een redelijk argument. Toch illustreert de ontruiming de zwakke positie van arbeiders op boerderijen. Twee miljoen Zuid-Afrikanen wonen daar; soms bivakkeren zij al decennialang op het erf van een boer. Zelden bezitten zij hun woning zelf. Als ze hun baan verliezen, ­kunnen zij in één klap ook hun huis kwijtraken.

De wet verschaft hun alleen automatisch eigendomsrecht als zij er al voor 1997 woonden – en zelfs dan is dat vaak moeilijk aan te tonen, aangezien officiële documentatie dikwijls ontbreekt. “Wij zijn geen hoogopgeleide mensen”, legt Francina uit. “Mijn vader is zelfs ongeletterd. Hoe konden wij vroeger nu weten wat voor documenten we moesten ver­zamelen?”

Hotels en bungalows

Volgens de organisatie Women on Farms Project (WFP) staat de huis­uitzetting van het gezin Petersen niet op zich. Alleen al in de gemeente ­Drakenstein, waar boerderij Anura onder valt, staan ruim duizend ontruimingsverzoeken op de planning. Volgens WFP moeten, in het geval dat al die verzoeken worden ingewilligd, 20.000 mensen hun huizen op boerderijen verlaten.

Wijnboeren, meent WFP, willen extra toeristische voorzieningen bouwen op hun land. Met hotels, restaurants en bungalows op hun erf proberen zij steeds vaker extra inkomsten te genereren. De grond waarop de huizen van hun werknemers staan, kunnen zij voor die bouw goed gebruiken. En ja, ook op het terrein van Anura wordt gebouwd, maar eigenaar Bouma ontkent in alle toonaarden dat de huis­uitzetting van het gezin Petersen daar verband mee houdt.

Op 6 maart organiseerde WFP in Paarl een demonstratie tegen de ontruimingen. De emoties liepen hoog op, want het thema ligt gevoelig in Zuid-Afrika. Tijdens de racistische apartheidsperiode hadden de donkere boerderijarbeiders nauwelijks rechten. Mishandeling, kinderarbeid en onmenselijke werkomstandigheden kwamen veel voor. Zo betaalden witte boeren vaak deels uit in alcohol, zodat hun werkers verslaafd raakten en van hen afhankelijk werden.

Na de afschaffing van de apartheid in 1994 is de wettelijke bescherming van de arbeiders uiteraard toegenomen, maar de onderliggende machtsverhouding tussen de rijke wijn­boeren en de nog bijna altijd donkere werknemers is nauwelijks veranderd. Economische uitbuiting blijft een ­probleem.

Sloppenwijk

Uit een rapport, gemaakt in opdracht van het Zuid-Afrikaanse parlement, bleek in 2017 bovendien dat veel boerderijarbeiders niet op wachtlijsten staan voor sociale huisvesting. Als ze hun woning op de boerderij kwijtraken, hebben zij ‘heel weinig opties’. WFP stelde afgelopen februari: “Door arbeidersfamilies hun huizen uit te zetten en daarvoor in de plaats luxe toerismevoorzieningen te bouwen, worden wijnboerderijen steeds meer reservaten voor witte rijke ­bewoners en bezoekers.”

Eigenaar Bouma van Anura laat weten dat hij het gezin Petersen, in overleg met de gemeente, een alternatieve woning buiten de boerderij heeft aangeboden. Onder hun boom lachen Francina en Christopher cynisch. “Ze wezen ons een plek toe in een sloppenwijk verderop”, zegt Francina. “Bendes maken daar de dienst uit. Het is er levensgevaarlijk. Ik wil mijn kinderen daar niet laten opgroeien.” Christopher knikt. “Je denkt toch niet dat wij nu al dagen langs de weg ­zouden kamperen als ons echt een fatsoenlijk huis was aangeboden?”

Lees ook:

Precies waar ooit de landroof begon, wil Kaapstad nu bouwen

De River Club ligt op gewilde grond in Kaapstad. Maar het plan om er appartementen te bouwen, is omstreden. Dit is de eerste grond die Nederlanders in 1657 van de inheemse bevolking afpakten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden