Wandaden

Australische commando’s vermoordden Afghanen bij wijze van ontgroening

Een Australisch legerkonvooi in de Afghaanse provincie Uruzgan, december 2010.Beeld Getty Images

Er is hard bewijs dat Australische commando’s in Afghanistan 39 ongewapende gevangenen en burgers doodden.

Het was al bekend dat het eraan zat te komen. En de Australische regering had de afgelopen weken meermaals gewaarschuwd dat de conclusies schokkend zouden zijn. Maar toen het langverwachte rapport over militaire wandaden in Afghanistan donderdag werd gepresenteerd, sloeg het in Australië toch in als een bom. Volgens de inspecteur-generaal van de krijgsmacht is er geloofwaardige informatie dat Australische commando’s in de periode van 2009 tot 2013 in Afghanistan 39 ongewapende gevangenen en burgers hebben gedood.

De commandant van de Australische strijdkrachten, generaal Angus Campbell, die het rapport donderdag presenteerde, zei dat alle 23 incidenten buiten ‘de hitte van de strijd’ plaatsvonden. Hij noemde het “de ernstigste overtreding van militaire regels en professionele waarden.” Volgens hem kwamen de wandaden voort uit een ‘egocentrische krijger-cultuur’ binnen de Special Air Service (SAS), de belangrijkste elite-eenheid van het Australische leger. Groepen SAS-commando’s rivaliseerden met elkaar om het aantal mensen dat ze doodden. “Het onrechtmatig doden van ongewapende burgers en gevangen is nooit aanvaardbaar”, aldus de generaal.

Beeld brechtje rood

De versie van het rapport die openbaar werd gemaakt, is zwaar gecensureerd en bevat geen details over specifieke incidenten of verdachte militairen. Maar er staat wel in dat onervaren soldaten door sommige groepscommandanten werden aangemoedigd om een gevangene dood te schieten, zodat ze hun eerste dodelijke slachtoffer hadden gemaakt. Dit ontgroeningsritueel werd blooding genoemd. Na zo’n moord werd bij het slachtoffer dan een wapen of een radio gelegd, om het op het resultaat van een gevecht te laten lijken.

Wie de vuile was buitenhangt, wordt uitgekotst

Volgens het rapport van de inspecteur-generaal hebben ‘zwakke bevelvoering en leiderschap’ door hogere officieren hierbij zeker een rol gespeeld, maar zou het verkeerd zijn om de schuld vooral bij hen te leggen, omdat de wandaden werden gepleegd en verborgen gehouden op het niveau van onderofficieren en manschappen. Die werden daarbij geholpen door een ‘extreme cultuur van geheimhouding’ binnen de SAS, waarbij loyaliteit aan je commandant en kameraden voor alles gaat. Wie de vuile was buitenhangt, wordt uitgekotst. Hierdoor was het volgens de onderzoekers ook uiterst moeilijk om de waarheid boven tafel te krijgen.

Het onderzoeksrapport vermijdt de kwalificatie ‘oorlogsmisdrijven’. Maar het Australische leger stuurt de dossiers van negentien militairen en veteranen wel naar het openbaar ministerie. Een speciale aanklager, die binnenkort wordt aangesteld, moet gaan beoordelen of er genoeg bewijs is voor vervolging. Ook heeft de regering van de onderzoekers het dringende advies gekregen om, ook als er niet met succes vervolgd kan worden, nabestaanden van Afghaanse slachtoffers onmiddellijk te compenseren.

Discussie over Nederlandse artilleriebeschietingen

Nederlandse militairen werkten van 2006 tot 2010 in de Afghaanse provincie Uruzgan samen met de Australiërs. Maar soortgelijke onthullingen over mogelijke oorlogsmisdaden door Nederlanders zijn er niet.

Wel steekt onder Uruzgan-veteranen af en toe discussie op over de wijsheid van sommige artillerie- en mortierbeschietingen, waarbij Afghaanse burgers omkwamen. En Trouw onthulde vorig jaar dat enkele Afghaanse gevangenen die door Nederlandse troepen werden overgedragen aan de Afghaanse veiligheidsdienst daarna werden gemarteld.

Maar verder is er vooral het schimmige relaas van de onderscheiden commando Marco Kroon, die kennelijk in 2017 aan Defensie meldde dat hij in 2007 zijn geweer leegschoot op een man in de Afghaanse hoofdstad Kabul. Kroon zou eerder tijdens een geheime missie door deze man zijn gevangen genomen en mishandeld. Toen hij de man toevallig weer tegenkwam en deze naar een kalasjnikov greep, zou hij hem hebben gedood. Nadat Kroon het incident zelf naar buiten had gebracht, onderzocht justitie de zaak, maar vond geen bewijs dat hij iemand had gedood. Defensie suggereerde dat de commando psychologische problemen had en het verhaal verzon.

Mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch riep donderdag alle landen die troepen hebben gehad in Afghanistan op om het voorbeeld van Australië te volgen en onderzoek te doen naar mogelijke oorlogsmisdaden.

Woensdag, een dag voor de presentatie van het rapport, belde premier Scott Morrison alvast met de Afghaanse president Ashraf Ghani om zijn diepe spijt te betuigen. En legerchef Campbell ging ook door het stof. “Namens de strijdkrachten bied ik mijn oprechte en onvoorwaardelijke excuses aan het Afghaanse volk aan”, aldus de generaal. De Afghaanse regering had donderdagavond nog niet publiekelijk gereageerd.

Cultuurproblemen binnen de SAS

De zaak kwam aan het rollen doordat klokkenluider David McBride, een voormalige Australische legerjurist die twee perioden in Afghanistan diende, in 2014 vertrouwelijke stukken begon te lekken naar de media. Tegelijk stuitte militair sociologe Samantha Crompvoets, die onderzoek deed naar cultuurproblemen binnen de SAS, ook op verontrustende verhalen. Nadat zij de legertop had ingeseind, werd de inspecteur-generaal ingeschakeld voor een onderzoek.

Australië is hiermee het eerste land dat openlijk en op zo’n grote schaal het optreden van de eigen militairen in Afghanistan bekritiseert. In de meeste andere landen zijn tot nu toe vooral individuele gevallen onderzocht en berecht. Zo zit in de Verenigde Staten sergeant Robert Bales een levenslange celstraf uit voor het doden van zestien burgers.

Wel doen aanklagers van het Internationaal Strafhof in Den Haag een breder onderzoek naar mogelijke oorlogsmisdrijven van de Taliban, regeringstroepen en Amerikaanse militairen en inlichtingenmensen in Afghanistan. Volgens een rapport van de aanklagers uit 2016 zijn er goede gronden om aan te nemen dat Amerikanen hebben gemarteld in geheime detentiecentra van de CIA.

De Australische regering wijst er in dit verband op dat het Strafhof slechts complementair is aan nationale gerechten. Dit betekent dat Australische commando’s, nu ze in eigen land grondig onder de loep worden genomen, in principe niet meer voor het Internationaal Strafhof gesleept kunnen worden.

Tijdlijn: van klokkenluider tot vernietigend rapport

Vermoede oorlogsmisdrijven door leden van de Special Air Service (SAS), de belangrijkste elite-eenheid van de Australische krijgsmacht.

2014
Klokkenleider David McBride, ex-legerjurist, begint vertrouwelijke defensiedocumenten over mogelijke oorlogsmisdaden te lekken naar media.

2015
Militair sociologe Samantha Crompvoets start een onderzoek naar de cultuur binnen de SAS en stuit op verontrustende verhalen.

2016
Naar aanleiding van geruchten begint de inspecteur-generaal van de krijgsmacht een onderzoek. Rechter en reservist Paul Brereton neemt de leiding op zich.

2017
De Australische publieke omroep ABC komt met onthullingen op basis van vertrouwelijke defensiedocumenten, die zij de ‘Afghan Files’ doopt.

2019
De politie valt de ABC-redactie binnen en neemt documenten in beslag. De politie adviseert justitie om ABC-onderzoeksjournalist Dan Oakes te vervolgen voor het openbaren van geheimen.

Oktober 2020
Het Openbaar Ministerie verklaart genoeg bewijs te hebben tegen Oakes, maar zegt toch af te zien van vervolging, omdat dit niet in het publiek belang zou zijn.

Oktober 2020
De ABC publiceert een nieuwe onthulling over commando’s die een Afghaanse gevangene zouden hebben doodgeschoten omdat er voor hem geen plaats was in een helikopter.

November 2020
De Australische strijdkrachten presenteren een zwaar gecensureerde versie van het rapport, waaruit details over incidenten en verdachte militairen zijn weggelaten.

Bronnen: persbureaus, Trouw

Lees ook:

Meer bewijs voor Australische oorlogsmisdaden in Afghanistan

Australische commando’s zouden een Afghaanse gevangene hebben doodgeschoten omdat er voor hem geen plaats was in een heli.

Deze Australische klokkenluider voert het gevecht van zijn leven

Oud-legerjurist David McBride onthulde Australische wandaden in Afghanistan en is bezorgd over de democratie. “Verschrikkelijk dat onze dochters moesten meemaken dat ik in de cel zat.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden