Akram Saud.

Remigratie

Assad ziet Syriërs graag terugkeren, maar kan dat wel? ‘Zodra ik terugga, word ik gearresteerd.’

Akram Saud.Beeld Hanne van der Woude

De Syrische president Bashar al-Assad acht de tijd rijp dat Syrische vluchtelingen na tien jaar burgeroorlog terugkeren naar hun thuisland. Sommige Europese lidstaten nemen het in overweging. Maar Syriërs in Nederland vrezen een terugreis. Ze zien het vaak misgaan.

“Ik kan absoluut niet terug naar Syrië”, zegt Mustafa Aljaradi stellig. Nadat hij kritische artikelen had geschreven over zowel de Syrische president Bashar al-Assad als de Islamitische Staat en de Koerdische strijdkrachten, was hij zijn leven niet langer zeker, zo vertelt hij in foutloos Nederlands. Hij is sinds 2016 in Nederland, inmiddels woont en werkt hij in Berg en Dal. Het idee dat hij terug kan keren naar Syrië wijst hij resoluut af. “Het gebied waar ik vandaan kom, in het noorden van Syrië, is verdeeld, de helft is in handen van milities die gesteund worden door Turkije, de andere helft door de Koerdische strijdkrachten. Er zijn regelmatig onderlinge schermutselingen.”

Bijna tien jaar duurt de oorlog in Syrië, en de autoritaire president tegen wie Syriërs in 2011 in opstand kwamen zit nog altijd stevig in het zadel. Inmiddels is bijna 70 procent van het land weer in handen van het Syrische leger, gesteund door bondgenoten Rusland en Iran. Volgens Assad is de tijd rijp voor vluchtelingen om huiswaarts te keren. Tijdens een conferentie in Damascus afgelopen november stelde hij dat zijn regering hard werkt aan de terugkeer van ‘elke vluchteling die wil terugkomen en het land weer opbouwen’.

Zo’n 90.000 Syriërs kregen sinds 2011 asiel in Nederland. Ze vluchtten voor Assad, de rebellen, of allebei. De IND geeft Syriërs vrijwel automatisch een asielvergunning voor bepaalde tijd. Na vijf jaar in Nederland kunnen alle statushouders die zijn ingeburgerd een aanvraag doen voor een verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd en naturalisatie.

Terugkeren naar Syrië is volgens de vluchtelingen voorlopig totaal niet aan de orde. 96 procent van de Syriërs die tussen 2014 en 2016 aankwam, verwacht over twee jaar nog in Nederland te wonen, blijkt uit cijfers van het CBS. Slechts één persoon wilde zeker terug naar Syrië. De meesten kunnen niet terug, ook al zouden ze willen. “Ik wil heel graag terug naar Syrië”, zegt bouwkundestudent Akram Saud, “maar dat is niet mogelijk”. Hij was politiek activist en belandde vier keer in een Syrische gevangenis voordat hij in 2016 besloot naar Nederland te vluchten. “Mensen zeggen dat het nu veilig is in Damascus, maar Assad is nog steeds aan de macht. Zodra ik terugga, word ik gearresteerd.”

Verdwenen na terugkeer

Vraag vluchtelingen in Nederland naar de mogelijkheid terug te keren en velen verwijzen naar Mazen al-Hummada, een bekende activist die in 2014 naar Nederland vluchtte. Hij vertelde openlijk in de media over de wrede martelingen die hij had ondergaan in de gevangenissen van Assad. Hij had moeite om zijn trauma’s te verwerken, en keerde vorig jaar terug naar Damascus. Sindsdien is er niets meer van hem vernomen. De meeste Syriërs gaan ervan uit dat hij inmiddels vermoord is. Ze zien hierin een waarschuwing: kom niet terug of jou overkomt hetzelfde.

Mustafa Aljaradi: 'Ik kan absoluut niet terug naar Syrië'. Beeld Hanne van der Woude
Mustafa Aljaradi: 'Ik kan absoluut niet terug naar Syrië'.Beeld Hanne van der Woude

Dat de Syrische president inmiddels weer de baas is in een groot deel van het land – inclusief de hoofdstad Damascus – wordt door sommige Europese landen aangegrepen om langzaam de voorwaarden aan te scherpen voor asiel en een verblijfsvergunning voor Syriërs afkomstig uit door Assad gecontroleerd gebied. Daar wordt immers niet meer gevochten. Maar dat wil niet zeggen dat het er veilig is. Erwin van Veen, onderzoeker bij Clingendael: “Het is fictie te denken dat er iets in de staat van het conflict veranderd is dat terugkeer mogelijk of aantrekkelijk maakt. Wat je zou kunnen betogen is dat Assad 65 procent van het land weer in handen heeft en dat het stil is aan de frontlinies. Maar de realiteit is dat de VS garant staat voor Noordoost-Syrië en Turkije voor Idlib, en die zijn allebei een maatje te groot voor Assad. Daarom is het rustig. Maar in gebieden die gecontroleerd worden door de regering zien we dezelfde repressie, inclusief arrestaties en martelingen, als voorheen.”

Toch zie je in Duitsland het sentiment ten opzichte van Syrische vluchtelingen een beetje veranderen. In dat land heeft minister van binnenlandse zaken Horst Seehofer eind vorig jaar een deportatiestop uit 2012 laten verlopen, zodat criminele Syriërs uitgezet kunnen worden. Doelwit zijn statushouders die terroristische aanslagen hebben proberen te plegen in Duitsland. Er zijn op dit moment negentig Syriërs in Duitsland die te boek staan als islamistische ‘Gefährder’, van wie een terroristische dreiging uitgaat, en die zullen per geval worden geëvalueerd.

Ook in andere landen in Europa wordt de status van Syriërs opnieuw bekeken. Zweden, het eerste Europese land dat in 2013 de poorten wijd openzette voor Syriërs, veranderde in 2019 van koers. Sindsdien verleent het land niet langer automatisch bescherming aan Syriërs die een nieuwe asielaanvraag doen als ze uit gebieden komen die Zweden als veilig beschouwt; met name Damascus en het gebied eromheen.

Ook Denemarken noemt het gebied rond Damascus nu veilig: in juni vorig jaar verlengde de immigratiedienst de tijdelijke verblijfsvergunning van vijf statushouders uit Damascus niet. Mattias Tesfaye, de minister van buitenlandse zaken en integratie, greep de gelegenheid aan om de status van alle vluchtelingen uit Damascus te herzien, het zou gaan om 900 mensen. Een woordvoerder verklaart dat de evaluatie nog bezig is. De vijf Syriërs wier vergunning niet verlengd is, zitten in een detentiecentrum voor uitgeprocedeerde asielzoekers. “We staan klaar met een enorme zak reisgeld voor degenen die terug moeten om hun leven in Syrië weer op te bouwen”, aldus de minister destijds. Het zou gaan om bedragen van 64.200 euro, een fortuin in hedendaags Syrië.

Onbegrijpelijk, zegt Emma Beals, een onderzoeker aan het Middle East Institute. “Het is voorgekomen dat vluchtelingen geld aangeboden kregen om terug te keren, en dat hebben aangenomen. Sommigen, waaronder vluchtelingen uit Duitsland en Libanon, zijn verdwenen nadat ze in Syrië waren aangekomen. We gaan ervan uit dat ze zijn gearresteerd.”

Tijdens het terugkeerproces wordt Syriërs gevraagd belastende informatie over zichzelf en hun contacten te verschaffen aan de veiligheidsdiensten. Ze ondertekenen een verklaring om hun status bij de veiligheidsdiensten te regelen – een vereiste om de juiste papieren te krijgen om weer vrijuit te kunnen bewegen in een land vol controleposten. En dan nog: het blijft onzeker of je die status daadwerkelijk krijgt. “Zelfs aanhangers van het regime kunnen problemen ondervinden als ze ooit iets negatiefs online hebben gepost. Zonder grootscheepse veranderingen in het gedrag van de regering is het onwaarschijnlijk dat vluchtelingen op middellange termijn kunnen terugkeren”, aldus Beals.

Bouwkundestudent Akram Saud: ‘Zodra ik terugga, word ik gearresteerd’. Beeld Hanne van der Woude
Bouwkundestudent Akram Saud: ‘Zodra ik terugga, word ik gearresteerd’.Beeld Hanne van der Woude

Uitzetting is illegaal

Niemand is nog gedwongen teruggestuurd vanuit Europa. Legaal is uitzetting naar Syrië op dit moment onmogelijk. Het terugsturen van vluchtelingen naar onveilig gebied is in strijd met het principe van niet-uitzetting dat stelt dat vluchtelingen niet mogen worden teruggestuurd als er een kans bestaat dat ze zullen worden vervolgd of hun leven of veiligheid in gevaar is. “Zolang Nederland partij blijft bij het VN-Vluchtelingenverdrag is het niet mogelijk om tot uitzetting van Syrische vluchtelingen over te gaan. En het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens gaat er ook voor liggen. Je kunt het proberen, maar dan krijg je processen die de staat zal verliezen”, aldus Van Veen, van Clingendael.

In 2019 oordeelde het Europese Hof al dat uitzetting naar Syrië in strijd was met het recht op leven en het verbod op foltering en mishandeling. En op 20 november 2020 kwam daar nog een oordeel bij ten gunste van vluchtelingen die in Syrië dienstplichtig zijn. Die moeten automatisch asiel krijgen, omdat het ontduiken van de dienstplicht een vorm is van vrijheid van meningsuiting. In Syrië wordt dat gezien als daad van verzet.

Praktisch is uitzetting naar Syrië ook niet mogelijk, want dat vereist samenwerking met het land van herkomst. Zweden, Duitsland en Denemarken onderhouden geen diplomatieke banden met het Assad-regime. Ook Nederland verbrak die in 2012. Een oproep van het CDA om de banden te herstellen, stuitte in 2019 op afwijzing van alle partijen in de Tweede Kamer. De kans hierop is nog kleiner nu Nederland Syrië aansprakelijk stelt voor mensenrechtenschendingen, waaronder foltering.

Een beleidswijziging ten opzichte van Syriërs zit er dan ook niet in. Nederland heeft in haar ambtsbericht van juni vorig jaar geconstateerd dat de situatie in het land zorgwekkend blijft. Het bericht spreekt van ‘een totaal ontbreken van een rechtsstaat’ en maakt melding van willekeurige detentie van activisten, terugkeerders en oppositieleden. Er vinden ‘op grote schaal en systematisch’ martelingen plaats in Syrische gevangenissen. Er kan dus van uitgegaan worden dat terugkeer niet veilig is. Alleen als Syriërs openlijk aanhangers zijn van het regime of als ze uit vrije keus terugreizen, kunnen uitzonderingen worden gemaakt, aldus staatssecretaris van justitie Ankie Broekers-Knol in een toelichtende brief aan de Tweede Kamer.

En dat gebeurt, mondjesmaat. Op vluchten naar Beiroet waren voor de coronapandemie regelmatig Syriërs te vinden. Zij reisden vanuit daar verder naar Damascus, een rit van twee uur met de auto. Op besloten Facebookgroepen circuleren oproepjes om spullen mee te nemen tijdens een aanstaand bezoek. Bij de Syrische grensovergang overhandigen nieuwe Nederlanders hun rode paspoort. Sommigen gaan poolshoogte nemen, anderen gaan op bezoek bij familie. Ook statushouders kunnen met hun verblijfsvergunning naar een buurland reizen; de grens naar Syrië komen ze dan over met hun Syrische paspoort. “Ik ben twee keer terug geweest om familie op te zoeken”, vertelt een Syrische vrouw die nu vijf jaar in Nederland is. Ze is in afwachting van haar naturalisatieaanvraag, vandaar dat zij liever niet met haar naam in de krant komt. “Ik was nooit politiek actief, ik ga alleen maar om mijn familie op te zoeken. Als die hier waren, had ik überhaupt geen reden om terug te gaan”, legt ze uit. Ondervraagd door de gevreesde geheime dienst werd ze niet tijdens haar bezoeken.

Slechts een heel klein aantal reist terug, aldus Vluchtelingenwerk. “En er zijn gevallen waar het flink is misgegaan, en mensen zijn gearresteerd”, aldus woordvoerder Martijn van der Linden. “De meeste Syriërs in Nederland vluchtten niet voor rebellen of Islamitische Staat, maar voor het regime van Assad.”

Opgeroepen als reservist

De luxe om terug te keren is dan ook alleen weggelegd voor handlangers van het regime, zeggen Syriërs in Nederland. Niet voor iedereen is teruggaan veilig. Mannen tussen de 18 en 42 jaar kunnen opgeroepen worden als reservist, ook al hebben ze hun dienstplicht al vervuld. Dat is ook de vrees van een Syrische vluchteling die sinds 2014 in Nederland is. De man is genaturaliseerd, spreekt de taal goed en voelt zich Nederlander. Daarom volgt hij het Nederlandse beleid. “De Nederlandse regering raadt haar burgers af om naar Syrië te reizen; het is rood gebied.”

Zijn ouders en broers wonen in Damascus, vandaar dat hij bang is om zich uit te spreken onder zijn echte naam. “Dat kan problemen voor hen veroorzaken, ook hier zijn er mensen die de media in de gaten houden”, verklaart hij. Zijn oudere broer is een paar weken geleden opgeroepen voor het leger en zit nu ondergedoken. “Het regime voert een campagne dat de oorlog voorbij is, maar tegelijkertijd wordt mijn broer nu opgeroepen, hoezo? Als ik terugga, word ik meteen opgepakt en naar het front gestuurd om te vechten voor Assad. Ik heb mijn ouders al negen jaar niet gezien, maar ik durf echt niet terug.”

De echte namen van de twee anonieme Syriërs zijn bekend bij de hoofdredactie

Lees ook:
Vluchtelingen hadden het nakijken in 2020

Het jaar 2020 vestigt een treurig laagterecord: extreem weinig vluchtelingen kregen een nieuw thuisland, en niet alleen vanwege corona. Er zijn wel tekenen dat landen de bescherming van kwetsbare vluchtelingen serieuzer nemen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden