Uitzetting

Angolese zussen Gloria (26) en Maura (24) zitten na tien jaar procederen nog steeds in Ter Apel

De zussen Maura (links) en Gloria Afonso Nzaw komen uit Angola en proberen al ruim tien jaar om en verblijfsvergunning in Nederland te krijgen. Beeld Kees van de Veen
De zussen Maura (links) en Gloria Afonso Nzaw komen uit Angola en proberen al ruim tien jaar om en verblijfsvergunning in Nederland te krijgen.Beeld Kees van de Veen

Al tien jaar zitten Maura en Gloria uit Angola in de Nederlandse asielprocedure, ze worden niet geloofd door de IND. Hoe konden de zussen vastlopen in het systeem? Een reconstructie aan de hand van hun dossiers.

Stefan Keukenkamp

Met tranen in haar ogen denkt Gloria Afonso Nzaw (26) terug aan woensdag 1 augustus 2012. Op deze bewolkte zomerdag begint op het kantoor van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) in Assen het eerste gehoor van Gloria en haar jongere zus Maura. De twee vluchtten vier maanden eerder van de Angolese hoofdstad Luanda naar Schiphol. De weeskinderen zijn op dat moment 15 en 13 jaar oud en reizen samen met een onbekende ‘witte meneer’, vertellen ze tijdens het gesprek met IND-medewerkers.

De twee vragen politiek asiel aan. Het is het begin van slepende procedures tussen de Angolese zussen en de IND, die al tien jaar duren en tot op de dag van vandaag voortduren. Trouw reconstrueerde aan de hand van hun volledige dossiers hoe de zussen vastliepen in het asielsysteem.

De Angolese zusjes zagen de afgelopen jaren de ene na de andere hulpverlener en verhuisden van een opvang in het Drentse Vries naar Zuid-Limburg, en via Ter Apel, Den Helder en Overloon weer terug naar azc Ter Apel, waar ze nu verblijven.

In Nederland mogen de twee niet werken of studeren, familie en vrienden hebben ze niet. Ook de taal spreken de zussen nauwelijks. Tien van de elf rechtszaken tegen hun uitzetting gingen verloren, de laatste afwijzing viel vorige maand op de mat. Maura (24) kijkt met haar indringende bruine ogen op. “Niemand begrijpt ons, niemand toont belangstelling.”

De moord op hun vader

Gloria en Maura vertellen hun verhaal op een groenstrook langs de weg in de buurt van het chaotische azc in Ter Apel. Daar verblijven ze in een klein appartement. Gloria kijkt naar haar roze telefoon. “We doen overdag niets en komen bijna niet buiten de hekken. Het is er onveilig, mannen komen langs en willen dat je meegaat voor seks.”

Ze zijn getraumatiseerd, nadat ze naar eigen zeggen zijn gevlucht uit de Angolese enclave Cabinda. Het is een van de meest onveilige gebieden in Angola en staat bekend om de wrede mensenrechtenschendingen en onrustige situatie. “Een paar maanden voor onze vlucht is onze vader vermoord, hij was politicus. Onze moeder overleed al eerder”, vertelt Gloria.

null Beeld

In de afgelopen jaren liep Gloria een depressie en PTSS op. Ze kampt daardoor met verlammingsverschijnselen. Bij aankomst in Nederland liep ze nog, inmiddels is ze in een rolstoel beland. “Hoe kunnen ze ons terugsturen naar Angola? Er is daar niets geregeld en geen medische zorg.”

Gehoord door de IND

Trouw kreeg de beschikking over de twee vuistdikke dossiers van de zussen. Daaruit blijkt niet alleen hoe de zussen zijn vastgelopen, ook zijn vreemde hiaten in hun verhaal goed te zien, die zorgen voor grote twijfel bij de IND. Het begint bij hun vermoorde vader, die niet zomaar een politicus is, staat in hun gehoor uit 2012. Hij werkte volgens de zussen in het geheim als informant voor het Front voor de Bevrijding van de Enclave Cabinda. Dat Front is een gewelddadige beweging die strijdt voor onafhankelijkheid van het gebied en staat bekend om gewelddadigheden en ontvoeringen. In 2010 pleegde het Front een aanslag op het Togolees voetbalelftal waarbij drie doden vielen. Gloria zegt in het eerste gehoor, ze is dan 15, dat ze zichzelf ook ziet als aanhanger.

Samen met Maura wordt Gloria in augustus 2012 gehoord door de IND. Ze zitten dan in de beschermde opvang, vanwege een vermoeden dat zij slachtoffer zijn geweest van mensenhandel. De twee ervaren het gehoor als traumatisch. “We kregen steeds dezelfde vragen op een andere manier, we werden niet geloofd, het was heel zwaar”, vertelt Gloria. “Steeds zeiden ze: je zus zegt iets anders.”

Het verslag van het eerste gehoor van Gloria telt 17 pagina’s, ze krijgt zo’n 185 vragen op zich af. In het tweede gedeelte van het gehoor gaat het over de vlucht naar Nederland. Hier een fragment van dat gehoor, minder relevante delen zijn weggelaten:

Je vloog op 12 maart van Luanda naar…?

Dat weet ik niet. Toen zijn we in een land aangekomen en ik weet niet welk land dat was. (...) Na 45 minuten en een uur zijn personen ons komen halen en zijn we in een vliegtuig gestapt. Verder weet ik het niet.

Je kan lezen en schrijven, dus dan kan je toch lezen op de borden waar je bent?

Ik was gestresst en huilde veel en ik keek niet om me heen waar we waren.

(...)

Weet je de luchtvaartmaatschappij van het tweede vliegtuig?

Nee.

Weet je welke vluchtnummers je had?

Nee, ik heb er niet op gelet.

Heb je instructies gehad van degene waarmee je reisde?

Nee, hij sprak niet dezelfde taal, hij sprak geen Portugees.

Was het jouw idee om hierheen te komen?

Nee.

De gehoren verlopen moeizaam, de kinderen moeten regelmatig pauzeren, barsten in huilen uit of beginnen hevig te trillen, staat in het verslag. “Het gehoor was een psychologische marteling”, herinnert Gloria zich. In haar rolstoel kijkt ze met een lege blik somber van zich af, haar bruine krullen bungelen langs haar gezicht. “We kregen het gevoel dat we criminelen waren.”

Haar zus Maura verheft haar stem: “Een van de gehoren duurde wel zes uur. En de tolk die erbij was kon het gesprek niet goed volgen.”

Kinderrechten

De ervaren stress van kinderen in de gehoren staat niet op zichzelf, concludeerde onderzoeker Stephanie Rap van de Universiteit van Amsterdam in een recent onderzoek. Daaruit zou blijken dat de IND regelmatig kinderrechten schendt en dat asielkinderen onnodige stress krijgen tijdens deze gehoren. Volgens de IND is stress bij zowel volwassenen als minderjarigen tijdens gehoren nooit helemaal te voorkomen.

De gehoren zijn een van de weinige middelen die de IND heeft om een uitspraak te doen over de geloofwaardigheid van een asielaanvraag. Ter plekke doet de IND geen onderzoek om hun verhaal te staven, identiteitspapieren zijn er niet. De dienst twijfelt aan het verhaal over hun precieze afkomst, wat ervoor zorgt dat hun motief om te vluchten ongeloofwaardig wordt.

null Beeld Kees van de Veen
Beeld Kees van de Veen

Maura en Gloria vertellen namelijk uit Buco-Zau te komen, een plaats in de enclave Cabinda, maar zijn vaag over hoe die plek er precies uit ziet. Daarnaast spreken ze geen van de inheemse stamtalen uit die streek, blijkt uit een taalanalyse die de IND laat uitvoeren. De Angolese taalanalist concludeert dat de zussen niet uit Cabinda komen, maar uit de Angolese hoofdstad Luanda, 900 kilometer verderop. “Maar we zijn opgevoed in het Portugees”, zegt Gloria.

Bij het gehoor zit een hulpverlener van de Drentse Zorggroep Jade waar de zussen verblijven. Zij heeft zich, omdat er geen ander kwam, tijdens de gehoren over de twee ontfermd. Er was geen voogd of advocaat bij het gehoor en de zussen werden naar eigen zeggen nauwelijks voorbereid op het vragenvuur. De IND gaat ervan uit dat de voogd en de asieladvocaat minderjarigen goed voorbereiden en aanwezig zijn bij een gehoor. “Ze hadden veel stress en waren bang. Dat kan verklaren dat hun verhaal niet helemaal klopt”, zegt de hulpverlener van destijds, die anoniem wil blijven. “Mijn zus heeft lang niet alles gezegd wat ze wilde zeggen”, vult Maura aan. “We voelden ons onveilig.”

Getraumatiseerd

Hun advocaat van destijds, Marion Pals, vertelt dat ze de zussen wel degelijk heeft voorbereid, maar niet bij het eerste gehoor aanwezig was. Ze beklaagt zich in een brief aan de IND in 2014: “Het was meer een verhoor dan een gehoor.” Onderzoeker Stephanie Rap merkt op dat de IND weliswaar zegt minder gewicht aan geloofwaardigheid van minderjarigen te geven, maar dat het in de praktijk vaak anders loopt. “De vraag is wat ze precies kunnen weten op die leeftijd en of ze de gevolgen van wat ze vertellen kunnen overzien.” Daarnaast zijn de kinderen vaak getraumatiseerd. “Dat kan invloed hebben op hun antwoorden”, vertelt Rap.

Cijfers over minderjarige asielzoekers

In juli 2022 zaten ruim 11.000 minderjarige kinderen in de Nederlandse centrale asielopvang. Dit jaar hebben tot nu toe ruim 2700 alleenstaande minderjarige vreemdelingen een asielaanvraag gedaan, dat is hoger dan het totaal aantal in heel 2021. Veruit de meeste kinderen komen uit de landen Syrië, Eritrea en Somalië.

De onderzoeker maakt de vergelijking met de zedenpolitie die anders dan de IND veel voorzichtiger omgaat met het horen van getraumatiseerde kinderen. “Bijvoorbeeld door geen directieve vragen te stellen en voor het horen langs te gaan bij het kind om hem of haar goed voor te bereiden.” De IND kijkt daar anders naar en stelt juist dat er wordt samengewerkt met onder meer de zedenpolitie en dezelfde technieken worden gebruikt. De dienst hoort kinderen in een speciale kindvriendelijke gehoorruimte, maar alleen als ze onder de 12 jaar zijn.

Uit documenten van de IND blijkt dat de aanvraag voor politiek asiel van de zussen in het voorjaar van 2016 wordt afgewezen. Hun verhaal is een soort gatenkaas en volgens de dienst ongeloofwaardig. Op basis van medische gronden blijft uitzetting tot op de dag van vandaag uit. “Mijn gezondheid ging de afgelopen jaren verder achteruit”, vertelt Gloria. “Ik kon niet meer lopen. Ik viel ‘s nachts en dan vond mijn zus mij de volgende ochtend.” Maura kijkt op. “Als we samen op de grond liggen, dan huilen we.”

Elf procedures, tien verloren

In mei 2014 concludeert het Bureau Medische Advisering van de IND dat Gloria lijdt aan PTSS. Ondanks dat kan ze wel reizen. De IND moet onderzoek doen naar de vraag of ze ook in Angola kan worden behandeld. Dan kan, concludeert het bureau. In hoofdstad Luanda is een psychiater aanwezig die deze behandeling aanbiedt. “Maar wat gebeurt er als we daar zonder geld en familie aankomen in een rolstoel op het vliegveld?”, vraagt Gloria zich af. De Dienst Terugkeer en Vertrek helpt met financiële middelen om goed te kunnen terugkeren. Gloria en Maura zijn daar niet verder op ingegaan.

Hun huidig advocaat blijft intussen doorprocederen. De zussen voeren elf procedures bij de rechtbank en Raad van State, tien ervan worden afgewezen of ongegrond verklaard. Had hij hen bij de zoveelste afwijzing niet in bescherming moeten nemen en de procedures moeten staken? “Ik zie nog steeds perspectief, maar het wordt wel moeilijk”, geeft advocaat Michael Yap toe. Bij de eerste gehoren ging het volgens hem al mis. “Het had ook anders kunnen uitpakken. We zien wel dat er nu een kentering gaande is, meer menselijke maat bij dit soort gevallen. Maar juridisch houdt dat niet altijd stand.” De IND wijst erop dat het asielsysteem in Nederland de mogelijkheid biedt om te blijven doorprocederen. ‘Dit betekent dat de IND iedere nieuwe aanvraag in behandeling moet nemen. Asielzoekers en hun familie kunnen deze mogelijkheid benutten en hiermee hoop blijven houden’, stelt de dienst.

Geen spijt achteraf

Als de IND hun verhaal niet gelooft, proberen de zussen met hulp van hun oude lerares in Angola aan geboorteaktes te komen en diploma’s. Dat helpt een stuk minder dan ze hopen. Er komen papieren, maar uit onderzoek van de IND blijkt dat de geboorteaktes vals zijn, waarschijnlijk vervalst door iemand in Angola.

Gloria: “Die lerares had een kopie geregeld en heeft misschien zelf de handtekeningen gezet.” Het doet de zaak geen goed.

Eerder deze maand kregen de zussen, die inmiddels een Angolees paspoort hebben, opnieuw een afwijzing. Het lijkt erop dat ze later dit jaar worden uitgezet. De zussen kijken terug op een verloren jeugd. De vraag is of het het achteraf allemaal waard was. Hadden ze de strijd moeten staken? Nee, zegt Gloria resoluut. “We hadden toch geen keuze?”

Verantwoording

Trouw kreeg inzage in het dossier met 600 documenten van de zussen Gloria en Maura. Daarnaast spraken we met twee hulpverleners van hen, hun voormalig en hun huidig advocaat. De hulpverleners spraken op voorwaarde van anonimiteit, hun gegevens zijn bekend bij de hoofdredactie. De IND heeft de casus voor publicatie ingezien en is aan de hand daarvan in het algemeen ingegaan op hoe de dienst werkt.

Lees ook:

IND schendt rechten asielkinderen: onbegrijpelijke vragen veroorzaken onnodig veel stress

Asielkinderen lijden onnodig door de manier waarop de IND hen hoort, blijkt uit onderzoek. De vragen zijn te ingewikkeld en de kinderen weten niet waar ze aan toe zijn.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden