Gebruikers in een groenstrook in Glasgow.

Reportage Schotland

Alsof de jaren 80 er springlevend zijn: in Schotland vallen elke dag drie drugsdoden

Gebruikers in een groenstrook in Glasgow. Beeld Andy Buchanan, APF

In Schotland sterven er dagelijks bijna drie mensen aan drugs, veel meer dan in de rest van Europa. Omdat de overheid wegkijkt, het probleem ontkent, zegt de hulpverlener. ‘10 procent van de gebruikers in Glasgow heeft hiv. De apotheken waar je naalden kunt ruilen, sluiten om vijf uur.’

Een lijsterbes, zegt een oud volksgeloof, beschermt tegen het kwaad. De honderdvijftig moeders en vaders en vooral ook de kinderen die een maand geleden op een regenachtige zondagmiddag in Dalkeith stonden, kunnen wel wat bescherming gebruiken. Dalkeith is geen vrolijke plaats. Het is een grauw, armoedig stadje, waarvan de inwoners kampen met allerlei problemen.

Ze hebben gebrek aan geld en werk en vaker dan normaal een belabberde gezondheid. Ze drinken zoals Schotten drinken: veel en vaker dan goed voor ze is. En achter menig voordeur speelt ook een probleem waarmee de rest van Europa al lang heeft afgerekend: heroïneverslaving. In de kleine, grauwe, goedkope huisjes wonen vaker dan gemiddeld mensen die niet kunnen functioneren zonder dagelijks een naald met bruin spul in hun lichaam te steken.

De mensen rond de lijsterbes weten er alles van. Ze hebben een moeder of een zoon, een broer of een zus die aan de drugs is. Aan de heroïne meestal, aan de pillen of cocaïne soms ook, aan van alles door elkaar vaak. Zij, de mensen in de omgeving, moeten de rotzooi opruimen, voor de kinderen zorgen, steeds opnieuw grenzen stellen, niet al te teleurgesteld zijn als het toch weer mis gaat.

‘Ze wist dat ze haar kinderen verdriet deed’

Dat hoort erbij, zegt Sandra Holmes (62), moeder van de 38-jarige Elaine Holmes, die al meer dan twintig jaar heroïne gebruikt. “De eerste jaren was ik zo kwaad. Ik had het gevoel dat ze me verraadde. Ik kon maar niet begrijpen waarom ze er niet gewoon mee ophield. Ze wist dat het haar lichaam vernielde, ze wist dat ze haar kinderen verdriet deed. Ik was altijd kwaad. Ik moest leren dat het een ziekte is. Ik moest leren dat ik me niet hoef te schamen, dat het niet mijn schuld is. Ik moest leren leven met de eeuwige angst dat ze er morgen niet meer is.”

Holmes’ dochter is, Sandra zegt het eufemistisch, “aan het herstellen van een verslaving”. Dat houdt in dat ze therapie krijgt, en methadon. Op goede dagen is dat het enige dat ze gebruikt, op slechte dagen grijpt ze nog wel eens naar andere dingen. Haar kinderen, twee vrolijke pre-tieners, wonen al een paar jaar bij hun grootmoeder. “Oma! Oma! Mogen wij ook schmink?”, vragen ze op de ochtend waarop ze de lijsterbes hebben geplant. Het is open dag bij de familiesteungroep in Dalkeith, die Sandra Holmes twee jaar geleden oprichtte.

Een verslaafde in Glasgow maakt cocaïne klaar om in te spuiten. Beeld Andy Buchanan, AFP

Op deze dag krijgen de echtgenotes van drugsverslaafden een gratis massage, gratis koffie, gratis cake en gratis gesprekken met lotgenoten en krijgen hun kinderen lekkers en vrolijkheid. Door de regen laten ze zich niet weerhouden.

Ze staan stilletjes te luisteren naar het getrommel van de Borthwick Pipe Band, naast de modderige toestand die het planten van die boom werd. De boom is er ter nagedachtenis aan iedereen die het niet overleefde, de strijd tegen drugs.

Meer dan duizend doden in 2018

Schotland kent het hoogste aantal drugsdoden van heel Europa. Meer dan duizend doden waren er in 2018, bijna drie per dag. Volgens Austin Smith, beleidsmedewerker bij het Schotse Drugs Forum, zullen het er volgend jaar nog meer zijn. Het aantal Schotse drugsdoden is verdubbeld ten opzichte van tien jaar geleden.

Het meest schrijnend is de situatie in Glasgow, waar de verreweg de meeste Schotse verslaafden zijn. Wie daar in de schemering uit de metro stapt, heeft vaak de indruk een tijdreis naar de jaren tachtig te hebben gemaakt.

Beeld AFP

De route van metrostation Kelvinbridge naar de universiteit voert door een parkje dat meer weg heeft van een vuilnisbelt dan van een groene oase. Overal op de grond liggen aluminium wikkels, achter half afgebroken muurtjes klinkt voortdurend geritsel en gefluister. Groepjes mensen schieten er schichtig weg van de paadjes, schielijk de bosjes in. Het ruikt er naar urine.

Glasgow kent talloze van dergelijke plekken: groene vakjes op de kaart. Glasgow Green, het grote park in het centrum, komt in regionale kranten vaak terug als plek waar verslaafden gebruiken, dood gevonden worden, waar gedeald wordt.

De studenten die door Kelvinbridge lopen kijken er al lang niet meer van op. Ze lopen erlangs alsof de onderwereld van verslaving nu eenmaal iets is dat bij het leven hoort, zoals dat in Amsterdam dertig jaar geleden ook was. Amsterdam veranderde, maar Glasgow niet. Daar werden de junks ouder en ouder, de berg rommel groter en groter, daar kwamen de nieuwe verslavingen aan synthetische drugs bovenop de problemen die er al waren met de oude middelen. In 2018 stierven er in Glasgow 394 mensen aan drugs.

Drieduizend naalden van het gras geraapt

Van tijd tot tijd is er een politicus die het aankaart, of een rapport dat de wereld doet opschrikken. Afgelopen zomer meldde een hulpverlener dat hij in een week drieduizend naalden van het gras opraapte in Glasgow Green. Even was de gebrekkige drugshulpverlening terug op de agenda, tot andere dingen het weer van de voorpagina’s van Schotse kranten verdreven en iedereen het probleem opnieuw vergat, ook al is het vaak naast de deur.

Behalve dan de verslaafden zelf of hun familie, zoals Sandra Holmes. Op de open dag voor familieleden in Dalkeith luistert ze begrijpend naar de echtgenote van een verslaafde, die haar vertelt hoe bang ze iedere nacht weer is dat haar man niet meer wakker zal worden en ze tegelijk probeert om de buren niets te laten merken van diens verslaving. Hoe ze achter hem opruimt en altijd weer haar grenzen verlegt. Ze vertelt hoe ze keer op keer tegen haar man zegt dat hij er niet meer in komt en hoe ze toch de deur weer opendoet.

Beeld Andy Buchanan, AFP

Sandra Holmes herkent het verhaal. Het keerpunt in haar leven kwam een jaar geleden, toen ze op een avond naar een familiepraatgroep ging in Edinburgh. Daar leerde ze van andere ouders belangrijke lessen. “Ik leerde hoe ik grenzen moet stellen. Dat mijn dochter het niet leuk gaat vinden en kwaad kan worden als ik dat doe. Dat ze tegen me kan gillen, schreeuwen, met deuren slaan. Dat ik het toch moet doen, omdat haar verslaving haar denken heeft gekaapt. Dat ik misschien wel haar enige kans op herstel ben, haar band met de gezonde wereld.”

Het duurde niet lang of ze zette in haar eigen buurt in Dalkeith, een krap uur buiten Edinburgh, ook zo’n steungroep op. Het is de groep die uitgroeide tot de massa mensen met wie ze de boom plant. “We staan hier buiten in de regen omdat we moeten aftekenen met de schaamte”, zegt ze terwijl drie mannen de struik in het plantgat laten zakken. “Schaamte gaat ons niet helpen.”

Afspraak gemist? Dan wordt de hulp stopgezet

Toen het een paar maanden geleden wat beter met ging met haar dochter Elaine, vertelde die aan het Schotse tv-station STV waardoor het in haar ogen juist in Schotland misgaat.

Elaine vertelde over hulp die wel wordt aangeboden, maar vaak weer wordt stopgezet als iemand een afspraak mist. Ze vertelde hoe moeilijk het is voor verslaafden om geen afspraken te missen. Ze vertelde over wachtlijsten, soms van een jaar. Over hulpverlening die er steeds maar op gericht is om ook methadongebruik terug te dringen, veel te snel.

Het was haar moeder die uiteindelijk aan de bel trok. Die de dokter van de plaatselijke gezondheidskliniek meekreeg in een experiment waarin de wachtlijsten verdwenen en iedereen die dat wil meteen behandeling kan krijgen. Waar voor verslaafden ook plek is om te werken aan psychische problemen.

Een voorbeeld dat navolging verdient, zegt Austin Smith, de drijvende kracht achter het Scottish Drugs Forum, een netwerk van hulpverleners. Smith reist met zijn SDF het land door om op allerlei plekken hulpverleners ervaring te laten uitwisselen.

De dag nadat Sandra Holmes in Dalkeith een boom plantte was SDF in Edinburgh, waar een hele dag gesproken werd over thema’s als ‘hoe voorkomen we dat er elders een hiv-epidemie opduikt zoals die in Glasgow’.

In Glasgow, verklaart Smith die dag, is niet alleen het aantal drugsdoden heel hoog, maar is er ook een hiv-uitbraak die niet onder controle te krijgen is. “Onderzoekers berekenden deze zomer dat 10 procent van de drugsgebruikers in Glasgow besmet is met het hiv-virus. Toch doet de politiek niets. Er zijn apotheken waar je naalden kunt ruilen, maar die sluiten om vijf uur.”

Beeld Andy Buchanan, AFP

Smith liep eens mee op straat met een gebruiker. “Hij had geen huis en de politie pakt je op als je spuiten bij je hebt, dus mensen verstoppen die. Deze man had zijn spulletjes in een gaatje in de muur gestopt, achter een steen. We gingen daarheen en precies op datzelfde moment kwam er een andere gebruiker aan, tastend naar diezelfde steen. Beiden dachten dat ze hun eigen naald gebruikten, maar ze deelden hem dus – zonder dat te weten. Voor een verslaafde is het ene holletje soms moeilijk van het andere te onderscheiden.”

Austin Smith is een vergadertijger die in alle mogelijke overlegstructuren zit om te proberen het aantal drugsdoden in Schotland te doen dalen. Hij adviseert in Londen het parlement en in Brussel de Europese Unie.

Hoe verder weg, hoe beter er naar hem geluisterd wordt, zegt hij. In Europa treft hij de meest luisterende oren. In Londen is er nog wel eens een politicus die hij meekrijgt. Maar in de politici in zijn eigen Schotland weet hij bar weinig beweging te krijgen.

Een ferm besluit: Schotland stelt een commissie in

Smith: “Hoe je hiv voorkomt is al lang bekend. Hoe je het aantal drugsdoden verkleint is al lang bekend. Overal in Europa worden de juiste maatregelen genomen. Er zijn plekken waar je schone naalden kunt krijgen, er zijn gebruikersruimten en een afkickstrategie die rekening houdt met de psychische staat van gebruikers. Maar hier zeggen politici: ik weet wat werkt voor Europese drugsverslaafden. Maar werkt het ook voor Schotse verslaafden?”

Het Schotse beleid is volgens Smith te hard voor verslaafden. Het is een beleid van wegkijken, van criminaliseren, van ontkennen. “Toen afgelopen juli bekend werd dat Schotland de Europese lijst van drugsdoden aanvoert, nam de politiek in Schotland het ferme besluit om een commissie op te richten”, zegt hij smalend.

Beeld Andy Buchanan, AFP

“Daarna volgden er vijf hele maanden waarin er niets gebeurde. Tot begin oktober. Toen werden de namen van de commissieleden bekend.” Daarna – hij haalt zijn schouders op – gebeurde er wéér niets. De commissie zal ongetwijfeld ergens ooit een rapport uitbrengen met aanbevelingen die al lang bekend zijn.

Het zou in zijn ogen al een hoop schelen als er gebruikersruimten zouden komen. Als wachtlijsten minder lang worden, als de verslavingszorg meer maatwerk kan leveren. Maar het belangrijkste wat Schotland zou moeten doen, zegt Smith, is ervoor zorgen dat verslaving niet alleen als een medisch probleem wordt gezien. “Verslaafden hebben altijd een reden om verslaafd te zijn. Ze hebben allerlei psychische problemen. Zodra de verslaving stopt, komen die naar boven. Als je daar niets aan doet, is er vaak niets anders mogelijk dan terugval.”

Sandra Holmes kent dat. “Afgelopen weekeinde”, zegt ze, “kreeg ik een moeder aan de telefoon. Ze had een zoon die was afgekickt, maar nu zag ze dat hij niet alleen opnieuw gebruikte, maar ook dat hij de drugs in zijn hals injecteerde. Hier in Dalkeith kon hij op maandag terecht en meteen opnieuw beginnen met een behandeling. Elders in Schotland had dat een paar maanden kunnen duren. Was hij er dan nog geweest?”

Lees ook:

In Lourdes is het leven anders, vinden Amsterdamse (ex-)verslaafden

Elk jaar gaat een groep (ex)verslaafden op reis naar Lourdes. De een wordt er helemaal devoot van, de ander vindt het maar ongemakkelijk. Weer een ander zegt na een bezoek aan het bronnenbad: Ik voelde me zo licht.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden