InterviewSefik Dzaferovic

Als Oekraïne bij de EU mag, wil Bosnië-Herzegovina ook niet meer wachten

Sefik Dzaferovic, president van Bosnië-Herzegovina namens de Moslims, ontmoette in mei Charles Michel, voorzitter van de Europese Raad. Rechts de president van Bosnië-Herzegovina namens de Bosnische Serviërs.  Beeld ANP / Anadolu Agency
Sefik Dzaferovic, president van Bosnië-Herzegovina namens de Moslims, ontmoette in mei Charles Michel, voorzitter van de Europese Raad. Rechts de president van Bosnië-Herzegovina namens de Bosnische Serviërs.Beeld ANP / Anadolu Agency

De leiders van de Westelijke Balkan praten donderdag met hun collega’s uit de Europese Unie over het toekennen van de kandidaat-status. De president van Bosnië-Herzegovina namens de Moslims hoopt dat Brussel toeschietelijk is, net als in het geval van Oekraïne en Moldavië.

Thijs Kettenis

“Ik wens Oekraïne het allerbeste, en het is afschuwelijk wat dat land te verduren heeft. Maar ik denk dat het nu tijd is dat Bosnië-Herzegovina ook krijgt wat haar toebehoort: kandidaat-lidmaatschap van de EU.”

Sefik Dzaferovic, president van Bosnië-Herzegovina namens de Bosniakken (Bosnische Moslims), schuift donderdag aan bij de top van de leiders van de Westelijke Balkan met hun collega’s uit de EU. Hij hoopt dat die laatsten het sein voor zijn land eindelijk op groen zetten en de EU-kandidaatstatus toekennen, zegt hij in zijn werkvertrek in Sarajevo. Dzaferovic is momenteel voorzitter van het driekoppige Bosnische presidentschap – een positie die iedere acht maanden rouleert tussen hem, de Bosnische Serviër Milorad Dodik en de Bosnische Kroaat Zeljko Komsic.

Met lede ogen zien de Bosniërs aan hoe de Europese Commissie de EU-lidstaten afgelopen week adviseerde niet alleen aan Oekraïne, maar ook aan Moldavië het kandidaat-lidmaatschap te verlenen, in een poging die landen zoveel mogelijk weg te houden uit de Russische invloedssfeer. De kans is groot dat de regeringsleiders dat later deze week inderdaad doen.

De voormalige Joegoslavische republieken Servië, Montenegro en Noord-Macedonië zijn al kandidaat. Maar Bosnië komt sinds 2003 niet verder dan de status van ‘potentiële kandidaat’. Oekraïne en Moldavië slaan dat voorstadium over en lijken Sarajevo nu rechts in te halen. De reden daarvoor: Bosnië boekt de laatste jaren nauwelijks vooruitgang op het gebied van bijvoorbeeld de bestrijding van corruptie en politieke samenwerking. “Bosnië-Herzegovina heeft zeven jaar geleden het lidmaatschap aangevraagd. Daarvoor zijn voorwaarden gesteld, maar er is erg weinig gedaan om daaraan te voldoen”, zei EU-vertegenwoordiger in Sarajevo Johann Sattler dinsdag nog. Maar Dzaferovic vindt dat er sinds de Russische inval in Oekraïne andere zaken zwaarder moeten wegen, ook op de Balkan. En ook in het belang van de EU.

Geen administratieve of technische kwestie

“Ik denk dat we het EU-lidmaatschap van de westelijke Balkan nu niet moeten zien als een administratieve of technische kwestie, die gaat over het al dan niet vervullen van de voorwaarden. Maar dat we allereerst moeten kijken naar het geopolitieke en geostrategische belang. Want de Westelijke Balkan zit geografisch in de buik van de EU. Politieke en economische stabiliteit en veiligheid op de Westelijke Balkan betekenen ook een grotere stabiliteit en veiligheid in de EU. Het aanbieden van de kandidaat-status aan ons zou een duidelijk signaal zijn aan de pro-Russische krachten in Bosnië-Herzegovina dat hun politiek geen kans heeft, en een duidelijke motivatie voor ons allemaal in het land om te werken aan onze gezamenlijke toekomst in de EU.”

De pro-Russische krachten, daarmee doelt Dzaferovic vooral op Milorad Dodik. Zijn Servische collega in het presidentschap zetelt recht tegenover hem in dezelfde gang van het gebouw, maar hun politieke visies liggen mijlenver uiteen. Dodik vindt dat de Bosnische eenheidsstaat niet functioneert en dreigt daarom openlijk met afscheiding van Republika Srpska, de overwegend door Serviërs bewoonde en bestuurde deelrepubliek binnen het land.

Dodiks partij blokkeert al maanden de nationale instellingen en heeft procedures in gang gezet om zich terug te trekken uit onder meer het leger, de belastingen en de rechtspraak. Ook erkent hij sinds vorig jaar het gezag van de Hoge Vertegenwoordiger niet meer, die namens de internationale gemeenschap toeziet op de uitvoering van de vredesakkoorden van Dayton uit 1995, en die daarbij verregaande bevoegdheden heeft.

Dodik, hoewel formeel ook voorstander van EU-toetreding, kan bij dat alles rekenen op de steun van Rusland. Op zijn beurt blokkeert hij als lid van het presidentschap Bosnische sancties tegen Moskou. Afgelopen vrijdag had Dodik nog een ontmoeting met president Poetin in Sint-Petersburg, waarbij die laatste hem bedankte voor de steun. Washington en Londen hebben inmiddels sancties ingevoerd tegen Dodik en enkelen uit zijn entourage, maar de EU vooralsnog niet. Vooral Hongarije is tegen – Dodik onderhoudt goede banden met premier Viktor Orban.

Vluchtelingen op straat bedreigd

“Dankzij Dodiks politiek dreigde in januari een serieuze veiligheidscrisis, in plaatsen in Republika Srpska waar veel teruggekeerde vluchtelingen wonen, mensen die waren weggejaagd uit hun woonplaatsen en die na de oorlog terug zijn gekomen. Zij werden op straat bedreigd. Na de Russische invasie in Oekraïne besloot de internationale gemeenschap de militaire missie Eufor uit te breiden. Daarna waren er geen incidenten meer. Ook zie je dat Dodiks aanvallen op de nationale instituties zijn geluwd sinds de sancties tegen hem. Het zou helpen als ook enkele andere grote landen zoals Duitsland en Frankrijk ze opleggen. Maar het gevaar dat in Bosnië-Herzegovina onder die Russische invloed een negatief proces op gang komt, blijft bestaan. We strijden tegen die krachten en tegen de mogelijkheid dat de Oekraïense crisis overslaat naar hier.”

Dodik sluit uit dat er oorlog kan uitbreken, maar Dzaferovic is minder stellig. Hij hoopt uiteraard dat het niet gebeurt. “We moeten natuurlijk alles doen om zo’n scenario te voorkomen. Wij hier in het land, maar ook de internationale gemeenschap. Dodik verbergt zijn doel niet. Hij heeft duidelijk gezegd dat secessie zijn doel is. Maar er kan geen sprake zijn van scheiding of afscheiding waarvan dan ook, en zeker geen vreedzame.”

Dzaferovic noemt nog een andere reden om een stap te zetten in de EU-integratie: omdat het handhaven van de huidige situatie erop neerkomt dat de pro-Russische krachten worden beloond. “Ik ben me er volkomen van bewust dat we aan de meerderheid van de aan ons toegestuurde voorwaarden niet voldoen. Maar kijk. Wie gaat die voorwaarden vervullen? Niet de pro-Russische krachten. Moeten we de hele staat ervoor straffen dat die niet vooruitkomt, omdat zij de sleutel in handen hebben om processen binnen het land te stoppen? Ik denk dat dat niet eerlijk is. Op die manier geeft de EU het signaal af dat die krachten slagen met hun politiek in Bosnië-Herzegovina. Het is noodzakelijk niet formalistisch te doen, maar de essentie van het kandidaat-lidmaatschap in te zien.”

Wat vinden Bosniërs ervan dat Oekraïne kandidaat-lid van de EU lijkt te worden, terwijl hun land al jarenlang in de wachtkamer zit? Enkelen van hen geven hun mening.

Goran Sikima (64), klusjesman, zit aan de koffie op een terras in Oost-Sarajevo, waar vrijwel uitsluitend Bosnische Serviërs wonen. “Een beetje vernederend is het wel, dat sommige EU-leiders Oekraïne zo met open armen ontvangen. Aan Bosnië sturen ze alleen maar ellenlange vragenlijsten die onze politici dan moeten invullen. Ik snap natuurlijk dat er strenge voorwaarden zijn. En dat onze eigen politici er een potje van maken. Maar kom langs, denk ik dan, en zeg wat er mis is. Dan práten we erover. En ja, corruptie is een probleem, maar alsof Oekraïne voor de oorlog zo ‘schoon’ was.

“Begin jaren negentig vochten we hier allemaal om Bosnië, ik in het leger van de Bosnische Serviërs, van generaal Mladic. Ik kom uit een Servisch dorp even buiten Sarajevo, wij waren omsingeld door Moslims en lagen voortdurend onder vuur. Intussen deelden we wel het beetje eten dat we hadden met elkaar. Het was krankzinnig. En compleet zinloos. Ik moet er vaak aan denken, als ik die vreselijke beelden zie van kapotte gebouwen, tanks en vluchtende kinderen in Oekraïne. Uiteindelijk heeft geen van de drie bevolkingsgroepen het Bosnië gekregen dat hij wilde. De enige weg vooruit is met elkaar. Het liefst als onderdeel van de EU, dat biedt economische voordelen.

“Stel je voor, dat ik een ruit in mijn auto kan leggen en zó naar Keulen kan rijden om hem daar ergens te plaatsen. Maar ja, onze president Milorad Dodik wil ons liever weghalen uit Bosnië. Waarheen, denk ik dan. Hij slaat zestien keer per dag een kruis en is zogenaamd een grote Rus. Maar wat gaat dat opleveren? Al die dreiging, behalve wapenproducenten heeft niemand daar baat bij. Willen we op elkaar schieten of gaan we gaan we voor onze gezamenlijke interesses?

“Eerlijk gezegd denk ik dat we nooit tot de Europese Unie gaan toetreden. Dan moeten we met de buurlanden maar een Balkanunie vormen. Tsja, die hadden we natuurlijk eigenlijk al, die heette Joegoslavië.”

Tito, sta op uit je graf!

Jasmina (37) sluit net haar apotheek in Mostar, in het deel van de stad ten oosten van de rivier Neretva, waar voornamelijk Bosniakken wonen. Ze wil niet met haar achternaam in de krant. “De EU, die hoef ik niet. Rusland ook niet, de Navo niet, Amerika niet. Ik heb geen enkele interesse in politiek, en het boeit me ook niet of het eerlijk is dat Oekraïne nu misschien voorrang krijgt. Onze eigen politici maken er net zo goed een zootje van. Iedereen is hier uiteindelijk op zichzelf aangewezen om te overleven. Dat is wat we hier doen, meer dan leven.

Weet je wanneer de EU wat had kunnen betekenen? Na 1995, direct na de oorlog. Er kwamen allerlei beloftes, maar ik heb alle geloof in een betere toekomst verloren. Het enige wat ik met mijn hele hart wens is dat Tito weer geboren wordt. Onze Joegoslavische leider hield ons bij elkaar, we leefden goed, er was vooruitgang. Ja, schrijf dat maar op. Tito, sta op uit je graf!”

Meer banen en makkelijker reizen

Amela Mezit (54) zit even verderop, met haar dochter en schoonzoon aan de cevapi, kruidige Bosnische worstjes. “Oekraïne voortrekken is oneerlijk. Natuurlijk moet ook Bosnië zo snel mogelijk lid van de EU worden. Dat is goed voor de economie, er komen dan meer banen en we kunnen makkelijker reizen.

“Corruptie heb je ook in Bulgarije en Roemenië, en die landen zíjn al lid van de EU. Ze willen ons vast niet hebben vanwege het geruzie onderling tussen onze politici. Dat die uit zouden zijn op spanningen en strijd, is nepnieuws. Ze denken alleen maar aan hoe ze het langst aan de macht kunnen blijven. Hun rol is uitgespeeld zodra wij onderdeel zijn van de EU.”

Wat levert de EU ons op korte termijn?

De vrienden Domagoj Bilinovac (27, jurist) en Mateo Ramljak (27, arts) drinken een glas fris na het sporten aan de andere kant van de Neretva, waar vooral Bosnische Kroaten wonen. Ramljak: “Hoeveel mensen heb je gesproken die vinden dat Bosnië níet bij de EU moet? Haha. Maar serieus, ik begrijp wel dat de EU ons er nog niet bij wil. Er zijn criteria, over corruptie, vrije media, rechten voor minderheden… daar voldoen we nog niet aan. Misschien is dat idee van een EU van twee snelheden wel goed. Dat wij dan achter in de groep plaatsnemen. Maar het is nog de vraag wat de EU ons op korte termijn oplevert. Veel mensen denken bij de EU vooral aan geld, maar ik vrees dat als wij lid worden de volgende dag 500.000 mensen vertrekken om elders te gaan werken. Wij hebben economisch niets te bieden. Of de EU moet geïnteresseerd zijn in een hoop stenen.”

Bilinovac: “Veel inwoners van Bosnië, door alle bevolkingsgroepen heen, zien dat de EU waarden propageert die niet passen in onze samenleving, in ieder geval nu nog niet. Wij zijn wat conservatiever. Dat is lastig. Ik denk wel dat de oorlog in Oekraïne het EU-lidmaatschap van Bosnië dichterbij brengt. De EU ziet nu waartoe Rusland in staat is. En wij hier in Bosnië zien weer wat oorlog betekent.

“Dodik is veel meer alleen komen te staan sinds de inval. Hopelijk brengt deze situatie, hoe vreselijk ook, de bevolkingsgroepen dichter bij elkaar. Het zal trouwens nog lastig worden om oorlog te voeren hier, want de bereidheid daartoe is nul. Ik denk dat iedereen meteen het land zou ontvluchten. Wie dan nog over is tenminste, want jongeren verlaten het land massaal vanwege slechte perspectieven. Investeerders komen hier niet. Twee maanden terug trok Lidl zich terug uit Bosnië. Ze zouden hier supermarkten openen, maar ze konden niet op tegen de bureaucratie en de politieke situatie. De standaard moet echt omhoog voordat wij ook maar kunnen dromen van lidmaatschap van de EU.”

De volledige naam van Jasmina is bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

Ursula von der Leyen wil de EU veranderen. ‘Je moet constant vernieuwen’

Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, vindt dat het haar rol is om gedurfde voorstellen te doen. Nu hoopt ze dat de lidstaten later deze week haar advies om Oekraïne kandidaat-EU-lid te maken, zullen overnemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden