Matteo Salvini neemt een duik na wat foto's te hebben genomen met zijn fans bij het strand van het Sicilische Taormina.

Achtergrond Italië

Als Matteo Salvini stilstaat, is hij verloren

Matteo Salvini neemt een duik na wat foto's te hebben genomen met zijn fans bij het strand van het Sicilische Taormina. Beeld REUTERS

Dankzij een hard beleid tegen immigranten, een onafgebroken verkiezingscampagne en het constant bedienen van zijn Facebook-volgers werd Matteo Salvini enorm populair. Nu wil de leider van de nationalistische en eurosceptische Lega doorpakken: de regering laten vallen, Italië leiden en het land ‘bevrijden van de Duitse en Franse slavernij'.

Het zoemt al maanden door de steegjes en over de pleinen van de Italiaanse hoofdstad: Matteo Salvini, de leider van de rechts-nationalistische coalitiepartij Lega, gaat de regering opblazen. Op de Romeinse mediaredacties zijn journalisten bijna dagelijks bezig met het ene artikel na het andere praatprogramma over het onderwerp. ‘Spanningen tussen de twee coalitiegenoten nemen toe’, ‘Opnieuw ruzie tussen de Vijfsterrenbeweging en de Lega’, ‘Regering staat op knappen’.

Toch nog verrassend

Salvini’s invloedrijke adviseur, de stugge econoom Giancarlo Giorgetti, klaagt in de pers over de zwaar frustrerende samenwerking met de onervaren coalitiepartner. Politicologen vertellen om de zoveel weken aan buitenlandse correspondenten in Rome hoe groot zij de kans achten dat de regering nog dit jaar valt. Ze zeggen vlak na de verkiezingen voor het Europees parlement in mei, waarbij 34 procent van de Italiaanse kiezers Lega stemt, dat die behoorlijk is toegenomen.

En toch komt de zet van Matteo Salvini (46), vorige week, als een verrassing. Want Salvini, die bijna iedere dag wel ergens in het land opduikt om een paar doeltreffende quotes over de Italianen uit te strooien, zweert immers keer op keer dat deze populistische ‘regering van verandering’ vijf jaar zal aanblijven. Maar dan – even plotseling als een zomerse onweersbui – trekt hij er midden in het vakantieseizoen de stekker uit. “Verder regeren met de Vijfsterrenbeweging, die overal ‘nee’ tegen zegt, is zinloos”, laat hij de media vorige week donderdag via Whatsapp weten.

Il Capitano

Diezelfde avond, in Pescara aan de Adriatische Zee, stapt de Lega-leider bij een bijeenkomst op een plein het podium op en roept in de microfoon dat hij het zat is, dat de Vijfsterren zijn ballen hebben gebroken, dat hij wil dat er in oktober verkiezingen worden gehouden. De politiek leider – zijn bewonderaars noemen hem Il capitano – oogt buitengewoon zeker van zichzelf. Hij leunt op opiniepeilingen die zeggen dat 38 procent van de kiezers het kruisje bij zijn naam wil zetten als ze weer in het stemhokje staan. Zijn partij kan dik winnen en mogelijk in haar eentje gaan regeren. De macht ligt voor het grijpen, denkt hij. ‘Salvini premier!’ staat er op de posters rondom het podium in Pescara.

Maar begin deze week lijkt dat toch allemaal wat lastiger te liggen. Alleen regeren is misschien te hoog gegrepen. Ineens zoekt Salvini toenadering tot de oude, maar lang verwaarloosde regeringspartner van de Lega: Silvio Berlusconi. Die houdt met de onzekere kracht van een 82-jarige zijn liberale Forza Italia overeind. In een interview met Il Giornale, het dagblad van de familie Berlusconi, kondigt Salvini maandag aan dat hij de mediamagnaat gaat ontmoeten.

Ook met Giorgia Meloni, de leidster van het extreem-rechtse partijtje Broeders van Italië, wil hij praten: “Ik ga ze een pact voorstellen. Samen een front vormen voor het Italië van het sì, tegen het Italië van het no.” Hij durft het dus niet alleen aan, en zou met een brede rechtse coalitie de verkiezingen in willen.

Matteo Salvini met zijn fans op Sicilië. Beeld REUTERS

Obstakels

Maar of die wel zo vliegensvlug zullen plaatsvinden als Salvini hoopt, staat nog helemaal niet vast. Want de Vijfsterrenbeweging en de centrum-linkse Democratische Partij hebben geen trek in een snelle stembusgang en proberen allerlei obstakels op te werpen; ze zouden zelfs (tijdelijk) samen kunnen gaan regeren. Kritische analisten concluderen dat de Milanese raspoliticus zich slecht voorbereid en zonder strak plan in een politieke crisis heeft gestort. En dat is ongebruikelijk. Salvini is doorgaans een nauwgezette strateeg, die geen wilde gokken neemt. Dat wordt duidelijk wanneer hij in 2013 aan het hoofd van de Lega Nord komt te staan. De partij stelt dan nauwelijks nog iets voor, en Salvini profileert zich. Hij gebruikt de immigratie – die dat jaar in zijn land een politieke kwestie wordt wanneer honderden bootvluchtelingen bij Lampedusa verdrinken – om de partij te vernieuwen. In de tienduizenden Afrikaanse asielzoekers die met oude vissersboten richting Italië varen, ziet hij een kans. Salvini transformeert de Lega Nord, die is ontstaan om voor de Italianen in het zeer welvarende noorden op te komen, in een landelijke anti-immigratie partij die er voor álle Italianen zegt te zijn.

Italianen eerst

Het woordje ‘Nord’ verdwijnt. De slogan wordt: Prima gli Italiani, De Italianen eerst. De voorheen zo geminachtte terroni – een scheldwoord voor Zuid-Italianen – zijn niet langer de vijand, dat zijn van nu af aan bootmigranten en zigeuners. Het streven naar de onafhankelijkheid van Noord-Italië verandert in nationalisme. Bovendien verpersoonlijkt hij de partij volkomen: de Lega wordt Salvini en Salvini is de Lega. Lega-ministers en invloedrijke parlementariërs staan in zijn brede schaduw; ze zijn voor de kiezers nauwelijks zichtbaar.

Het wordt een groot succes. De Lega groeit explosief en haalt bij de verkiezingen in maart 2018 ruim 17 procent van de stemmen. De partij belandt in de regering en Salvini betrekt het ministerie van binnenlandse zaken, waar hij over veiligheid en immigratie gaat.

Maar in dat grote gebouw in de binnenstad van Rome, om de hoek van de Santa Maria Maggiore kathedraal, is de populist zelden te vinden. In plaats van te vergaderen en zich in dossiers te verdiepen, blijft hij liever campagne voeren. Zo’n beetje elk weekend gaat hij naar een stad of stadje toe om een menigte Italianen toe te spreken. Om zijn anti-elitaire, man-van-het-volk imago te versterken verschijnt hij meestal in spijkerbroek en wit overhemd met opgestroopte mouwen, of in een polo’tje met de kraag omhoog.

De ietwat mollige Matteo Salvini lijkt op die bijeenkomsten graag fysiek contact te hebben. Op een Lega-feest in Oppeano, een dorpje bij Verona, mengt hij zich vorige maand tussen de etende en drinkende feestgangers en geeft oudere vrouwen een zoen op hun wang, aait over het hoofd van een kind en slaat op de schouders van mannen.

Matteo Salvini, bijgenaamd ‘Selfini’, poseert geduldig voor selfies. Beeld REUTERS

Matteo, avanti così

Iedereen die een selfie met hem wil maken, mag dat. Zijn bewonderaars staan geduldig in de lange rij en eenmaal bij hem slaan ze hun arm om zijn bezwete middel en zeggen:

‘Sei grande, je bent geweldig’, ‘Matteo, avanti così, ga zo door.’

Tegen de journalisten die in Oppeano om hem heen drommen en vragen waarom hij Rome zo vaak ontvlucht, antwoordt de bewindsman: “Ik wil contact met de mensen, met de streek. Om te luisteren, om te begrijpen, om antwoorden te geven. Soms vragen mensen me wel eens: ‘Joh, waarom doe je dat, elke zaterdag, elke zondag, in de zomer?’ Dan zeg ik: Omdat onze partij dat van begin af aan doet en ik ermee door wil gaan.”

De happening wordt, net als andere evenementen en persconferenties, live op zijn facebookpagina gestreamd. Dat komt dus op de telefoonschermen van bijna 4 miljoen volgers terecht. Geen enkele andere Italiaanse politicus komt ook maar in de buurt van zo’n succesvolle sociale-mediastrategie. Onmiddellijk nadat Salvini laat weten niks meer in regeren met de Vijfsterrenbeweging te zien, vervolgt hij zijn permanente zelfpromotie-toer langs zuidelijke vakantieoorden en is afgelopen zondag op Sicilië. In zwembroek, met bierbuikje, doet hij het strand van Taormina aan. ’s Avonds verschijnt hij op een groot plein in Siracusa.

Ook daar staat het script van de bijeenkomst in grote lijnen vast. Dat ziet er zo uit: terwijl de beroemde aria van Giacomo Puccini

– Vin-ceee-rooooo (ik zal winnen) – uit de speakers schalt, komt Salvini op. Hij aplaudiseert lang voor zijn paar duizend toeschouwers. Maakt een selfie, zet die op Facebook. Werpt daarna kushandjes naar het publiek.

Matteo Salvini op het strand bij Taormina. Beeld REUTERS

Geen vluchtelingenkamp

Eerst begint hij over de schepen die opgepikte migranten niet meer in Italiaanse havens mogen afzetten: “Wij zijn niet het vluchtelingenkamp van Europa.” Hij heeft het over immigranten, die in Italië komen drugs dealen en verkrachten. “Die moeten zo snel mogelijk op een rubberboot terug naar waar ze vandaan komen. Mensen die vluchten voor een oorlog geven we een goed thuis, maar de rest is niet welkom.”

Na het aanstippen van nog wat lokale kwesties komt de populist dan bij zijn tweede speerpunt: het door middel van grote infrastructurele projecten en forse belastingverlagingen stimuleren van de sukkelende economie. “Wij zijn van plan om jonge mensen aan het werk te krijgen door bruggen, snelwegen en spoorlijnen te bouwen. En veel werkende mensen gaan veel minder belasting betalen.”

Dat de partners in de eurozone zijn plan een rampenplan vinden, lijkt hem niks te kunnen schelen. “We zijn het zat om verantwoording af te moeten leggen aan Parijs en Berlijn, om als slaven van Macron en Merkel te worden behandeld. Wij zijn Italianen die er trots op zijn om Italianen te zijn.”

Hij jut zijn publiek op en de massa doet mee: ‘Wij zijn Italianen die er trots op zijn om Italianen te zijn!’ Even later rondt de Lega-leider af. Klapt opnieuw voor zijn publiek. Blaast kusjes naar zijn kiezers. Zegt grazie. Salvini af.

De dag erop keert de kapitein naar Rome terug om daar met zijn fractie de politieke ontwikkelingen te sturen. Nogal wat parlementsleden lopen deze dagen in de statige Romeinse parlementsgebouwen op sandalen en met rolkoffers rond; ze hebben plotsklaps hun zomervakantie moeten onderbreken.

Nooit stilstaan

Op de voorpagina van dagblad La Stampa geeft hoogleraar politicologie Giovanni Orsina zijn visie op de ontwikkelingen. Hij haalt een slogan aan die Salvini – in navolging van de fascistische dictator Benito Mussolini – gebruikt. Op Twitter zet hij vorig jaar: “Wie stilstaat, is verloren.” De professor schetst Salvini als een man die een revolutie is begonnen en die nooit pas op de plaats kan maken. Want politieke partijen winnen tegenwoordig alleen nog als ze met het ene na het andere initiatief voortdurend in het centrum van de belangstelling staan, schrijft hij.

Volgens Orsina is het goed mogelijk dat de Lega-leider de regering juist nu opblaast omdat het immigratieprobleem lang niet meer zo nijpend is als een paar jaar geleden en hij bij de kiezers nu op een ander vlak moet scoren, zonder daarin te kunnen worden afgeremd door coalitiegenoot Vijfsterrenbeweging. Vlak na de zomer dient Italië de begroting voor 2020 naar Brussel te sturen. Dat belooft een hard gevecht te worden omdat de Europese Commissie en de eurozone-partners eisen dat de Italianen veel minder uitgeven, hun staatsschuld met tientallen miljarden verlagen en meer belastingen innen.

Maar op dit punt kan Salvini zich in eigen land nu geen compromissen veroorloven, schrijft de politicoloog. En dus wil de kapitein als premier het schip sturen en per se zélf in oktober het begrotingsplan opstellen. Orsina: “Als daarin geen stevige belastingverlaging staat, zou Salvini stilstaan. En dan is hij verloren.”

Lees ook:

Italië heeft een nieuwe Mussolini in de politiek en daar is het volk eigenlijk best wel blij mee

Opnieuw doet een Mussolini zijn intrede in de politiek: Caio, achterkleinzoon van. Ook hij beweegt zich op de uiterste rechterflank. Van een besmette naam heeft hij geen last en dat tekent de Italiaanse houding tegenover de fascistische jaren.

Italiaanse coalitiepartijen zoeken naar het perfecte moment om de regering te laten vallen

De ene coalitiepartij wil het kabinet-Conte liever nu dan morgen laten vallen. De andere rekt liever nog wat tijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden