Katlego springt met een van de paarden over een hindernis.

Reportage Paardentherapie

‘Als ik met paarden bezig ben, vergeet ik dat ik bijna dood was’

Katlego springt met een van de paarden over een hindernis. Beeld Bram Lammers

Diepsloot is een Zuid-Afrikaanse township met hevige armoede, overbevolking en criminaliteit. Op een boerderij naast de wijk helpen paarden kinderen te praten over hun problemen en ambities.

Op een avond laat in 2017 werd de toen 12-jarige Katlego thuis wakker in het township Diepsloot. Overal zag ze vlammen. Ze voelde de hitte, dacht dat ze dood zou gaan. Plots stormde er een man naar binnen. “Hij was ’s nachts uit zijn werk gekomen en zag ons huis in brand staan”, vertelt ze twee jaar later. “Hij pakte me op en rende met me naar buiten.” Hij, een toevallige voorbijganger, redde haar leven. En dat van haar moeder.

Katlego kreeg nachtmerries. “Mijn moeder zegt dat je zulke dingen nooit meer vergeet.” Ze is een verlegen meisje. Ze heeft een blauwe muts op en een warme trui aan, want het is zonnig maar ook fris. Een typische wintermiddag, eind juli in Johannesburg. “Ik wilde juist níet steeds opnieuw aan die brand denken”, verzucht ze. Haar stem is zacht, ze fluistert bijna.

Katlego (rechts) en een andere jongere op de boerderij Beeld Bram Lammers

Diepsloot is berucht in Zuid-Afrika. Het is een relatief nieuwe township, nog geen dertig jaar oud en een extreem overbevolkte plek in het noordwesten van Johannesburg. Op slechts 12 vierkante kilometer wonen tussen de 250.000 en 400.000 mensen – niemand weet hoeveel precies. In de natte zomers overstroomt steevast een deel van het township. En ’s winters, als het in Johannesburg kurkdroog is en er veel elektriciteit illegaal wordt afgetapt om de huizen en krotten warm te houden, breken er geregeld branden uit. Het is ook een gevaarlijke plek, met extreem veel seksueel geweld en berovingen. Een plek van wanhoop ook, die wordt geteisterd door drank- en drugsmisbruik.

Op een boerderij naast dit Diepsloot biedt de Zuid-Afrikaanse psycholoog Sharon Boyce een vorm van therapie aan, waarbij zij gebruikmaakt van paarden, om kinderen uit het township over hun gevoelens, trauma’s en ambities te laten praten. Niet lang na de brand in haar huis kwam ook Katlego terecht bij dit programma voor persoonlijke ontwikkeling. Ze merkte al snel dat ze haar hoofd tijdelijk leeg kon maken, als ze mocht rennen met de paarden. “Je focust je bij het rennen volledig op het paard”, vertelt ze. “Je moet wel ontspannen, want paarden pikken stress makkelijk op. Ik vergat op die momenten even alles: de brand, dat ik bijna dood was.”

Gevoelige dieren

Eagala, de Equine Assisted Growth and ­Learning Association, heet deze therapievorm met paarden die Katlego hielp. Ruim 60.000 mensen in veertig landen hebben er baat bij. Als prooidieren zijn paarden vanouds gevoelig voor hun omgeving. Ze voelen daardoor menselijke lichaamstaal en andere non-verbale communicatie instinctief aan en reageren er vrijwel direct op. “Vooral in therapie met kinderen is dit vaak nuttig”, legt Boyce uit. “Want kinderen vinden het veelal onprettig om over hun problemen te praten. Of ze kunnen simpelweg de woorden niet vinden voor de gevoelens die zij ervaren. Als zij hun verhaal via de paarden mogen vertellen, lukt dat vaak wel.”

Boyce bootst met behulp van de paarden ­situaties uit het dagelijks leven van de jongeren na. Ze ontwikkelde een model waarbij zij, met hulp van therapeuten en paardencoaches, groepen van wel vijftig kinderen aan één sessie kan laten deelnemen. De opstelling van paarden in een weiland bij de boerderij dient als metafoor voor situaties in het dagelijks leven. Die laat zij de kinderen in hun eigen woorden omschrijven.

“Het draait erom dat paarden zich in de eerste plaats veilig willen voelen”, legt ze uit. “Als je wilt dat een paard zich gedraagt zoals jij wilt, moet jij je aan het paard aanpassen om het op zijn gemak te stellen. Niet andersom. Want het karakter van het paard verandert niet. Paarden hebben een duidelijke persoonlijkheid.”

Psycholoog Sharon Boyce leidt een proefsessie met jongeren uit Diepsloot Beeld Bram Lammers

Ze glimlacht. “De interactie met de paarden vormt een soort oefening voor hoe we non-verbaal met andere mensen kunnen omgaan. We spenderen veel tijd en energie aan pogingen mensen om ons heen te veranderen en we raken gefrustreerd als dat niet lukt. Net als paarden zijn ook de mensen om ons heen bijna nooit te veranderen. De jongeren leren hier dat we binnen onze relaties met anderen feitelijk alleen werkelijk invloed hebben op onszelf. We moeten dus in de eerste plaats onszelf aanpassen aan een bepaalde situatie, opdat die voor ons verbetert.”

De 12-jarige Icon is in dat opzicht een ideale assistent, vertelt Boyce, terwijl ze op een bruin, 600 kilo wegend paard afloopt. “Hij heeft als veulen lang alleen geleefd en is dus wat onaangepast. Als je niets doet, loopt hij soms bijna letterlijk over je heen.” In therapiesessies kan Icon daardoor bijvoorbeeld symbool staan voor een broer, een moeder of een vriend die je persoonlijke grenzen niet respecteert.

Leeuw van de natie

Shumbashaba heet de non-profitorganisatie van Boyce. Ze biedt verschillende therapievormen ook tegen betaling aan, maar puur om de kosten van de boerderij te dekken. Haar passie ligt bij de kinderen uit Diepsloot. Vrij vertaald betekent shumbashaba: de leeuw van de natie. “We proberen de kinderen uit Diepsloot te stimuleren het beste uit zichzelf te halen”, legt ze de in die naam verpakte boodschap uit. “En om een toekomst voor zichzelf op te bouwen.”

Voor veel kinderen in Diepsloot, op nog geen kilometer afstand van de paardenboer­derij, is dat ingewikkeld. Tumi Hlongwane (27) helpt Icon en drie andere paarden op stal te zetten. Ze gaat daarna op een bankje tussen de stallen en een eendenvijver zitten en verzucht met een ietwat bittere ondertoon: “Niemand vindt het nu eenmaal leuk op te groeien in Diepsloot.” Ze zwijgt even, want ja, zij kan het weten. Ze woont er praktisch haar hele leven al.

Veel seksueel geweld

In Diepsloot komen veel arme migranten van het platteland en de omringende Afrikaanse landen Johannesburg binnen. Ze verblijven er in de hoop een baantje te vinden en door te kunnen migreren naar een welvarender stadsregio. Er is weinig sociale controle, te weinig politie ook, en veel opgekropte frustratie en agressie. Onderzoek van vrouwenrechtenorganisatie Sonke Gender Justice en de Witwatersrand Universiteit van Johannesburg wees in 2016 bijvoorbeeld uit dat 56 procent van de 2600 ondervraagde mannen in het township het voorafgaande jaar een vrouw had verkracht of in elkaar had geslagen. Van die groep gaf 60 procent toe dit zelfs vaker dan één keer te hebben gedaan in die periode. Slechts de helft van de mannen had in de afgelopen drie maanden op zijn minst een tijdelijk baantje gehad. Het gemiddelde inkomen bedroeg slechts 3 euro per dag.

Hlongwane nam deel aan het Eagala-persoonsontwikkelingsprogramma toen zij 19 was. “Elke maand zag ik in mijn jeugd wel iemand dood op straat liggen”, vertelt ze. “Die was dan meestal neergestoken. En altijd hoorde ik weer over roofovervallen en verkrachtingen. Ik was altijd bang en had weinig zelfvertrouwen. Dat laatste maakt je erg gevoelig voor groepsdruk. En dat is gevaarlijk in Diepsloot, met een kroeg op elke hoek van de straat, veel risicovol seksueel gedrag en criminaliteit.”

Tumi Hongwane met een van de paarden Beeld Bram Lammers

Ze voelde zich zo onzeker, omdat ze een erg donkere huidskleur heeft. “Ik werd gepest op school. Klasgenoten zeiden dat als je zo zwart was, je nooit een mooie vrouw kon zijn.” Dat geloofde ze lang zelf ook. De paarden van Boyce overtuigden haar er uiteindelijk van dat ze niet als alle anderen hoefde te zijn. “Paarden zijn altijd zichzelf”, legt Hlongwane uit. “En

ik moest wel iets zelfverzekerder opereren om met hen om te kunnen gaan. Als je bang voor ze bent, voelen paarden dat en reageren ze meteen: zij worden dan eveneens schrikkerig.” Langzaam leerde ze van de dieren te houden. Van één in het bijzonder: Julius, een black stallion. “Omdat hij pikzwart is, net anders dan de andere paarden. Net zoals ik met mijn donkere huid niet minder, maar slechts anders ben.”

Hlongwane was lang ongelukkig in Diepsloot. Ze wilde er weg, droomde daarvan. Ze droeg jaren alleen zwarte kleding, omdat haar donkere huidskleur dan minder opviel. Maar nu draagt ze een knalgeel jasje van de Zuid-Afrikaanse voetbalclub Kaiser Chiefs. Ze heeft een zoon en weet zeker: wat er ook gebeurt, ze blijft in Diepsloot. “Door de therapie, door de paarden, besloot ik een paar jaar geleden dat het geen zin heeft weg te vluchten. Juist ik, iemand die zo goed weet met welke problemen kinderen in Diepsloot worstelen, moet blijven en proberen iets te veranderen.”

Een van de paarden op Diepsloot Beeld Bram Lammers

In overleg met Boyce begon ze drie jaar geleden op zaterdagen een ochtendprogramma voor kinderen uit het township. De paardenboerderij biedt alles waaraan het het overbevolkte Diepsloot juist ontbreekt: ruimte om te spelen, een gevoel van veiligheid, rust en natuur. Het begon met vijftien kinderen. Inmiddels komen er elke week tussen de 200 en 300 kinderen op af. Die spelen er dan voetbal en cricket. Er zijn kooklessen. En lessen in het verzorgen van dieren, je leefomgeving en vooral ook jezelf. Ook is er een gratis vegetarische lunch voor de kinderen.

De nu 14-jarige Katlego komt vaak op die zaterdagen, maar ze is vaker op de boerderij. Haar liefde voor paarden bleek verder te reiken dan de Eagala-sessies. Ze doet op de boerderij van Boyce inmiddels ook al een aardige tijd aan voltige, een vorm van turnen op een paard.

Politieagent of soldaat

Toch is het niet haar droom om daarmee door te breken. Ze doet het vooral voor haar plezier, fluistert ze, nog altijd schuchter. Nee, ze wil politieagent worden. In Diepsloot. Of soldaat. “Zodat mensen niet altijd meer hoeven te klagen dat het er zo onveilig is.”

Ze kijkt om zich heen. Ze moet zo met de anderen mee terug naar huis lopen. Het gaat over een uur schemeren en dan wordt het te gevaarlijk op straat. Bang is Katlego niet. “Je raakt er aan gewend”, zegt ze. Opeens klinkt haar stem luider, veel minder verlegen. “Daarom zal ik later ook een goede agent of soldaat zijn: ik ben toch al mijn hele leven gewend dagelijks gevaar te lopen.”

*De volledige naam van Katlego is bekend bij de redactie.

Lees ook:

Ook de kinderen uit de Zuid-Afrikaanse townships moeten sporten. Veel Zuid-Afrikanen lijden aan overgewicht, juist in de townships. Een tennis-leraar en atletiekcoach geven gratis sportles.

Soweto moet betalen voor stroom, maar heeft geen geld. Veel Zuid-Afrikanen in de townships betalen nooit voor elektriciteit. Het staatsenergiebedrijf Eskom wil daar vanaf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden