Déjà VuPaul van der Steen

Aleksandr Solzjenitsyn, de schrijver die werd uitgezet door het Kremlin en bewondering kreeg voor Poetin

Aleksandr Solzjenitsyn.

Van een echt vrijwillig vertrek was in beide gevallen geen sprake. Maar Svetlana Aleksijevitsj, winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur in 2015 en lid van de Wit-Russische oppositie, koos deze week uiteindelijk wel zelf voor een vertrek naar Duitsland. In eigen land werd de grond haar te heet onder de voeten. In ballingschap kan ze bovendien een noodzakelijke medische behandeling krijgen.

Voor Aleksandr Solzjenitsyn, winnaar van de Nobelprijs voor Literatuur in 1970, werd in februari 1974 gekozen. Het Kremlin had genoeg van de horzel en besloot hem te arresteren en uit te zetten. De West-Duitse bondskanselier Willy Brandt had eerder al gezegd dat de dissidente schrijver in de Bondsrepubliek zou mogen werken en wonen. Het droeve lot van veel Duitse Exil-auteurs tijdens de nazi-jaren was niet vergeten. Er hoefde dus niet gezocht te worden naar een ballingsoord.

De verbanning vormde het slothoofdstuk van een jarenlange periode van ongemak bij de Sovjet-autoriteiten met Solzjenitsyn (1918-2008) en zijn kritische oeuvre. In 1971 probeerde de KGB hem te vergiftigen, waarschijnlijk met ricine. De schrijver werd flink ziek, maar overleefde. Daarna overwoog het Kremlin diverse andere mogelijkheden: hem naar een werkkamp sturen, laten opnemen in een psychiatrische kliniek of uitzetten. Het werd het laatste.

Als jongeling was de begaafde bèta Solzjenitsyn een overtuigd communist en tijdens de Tweede Wereldoorlog werden ook zijn nationalistische gevoelens dermate aangesproken dat hij vrijwillige dienst nam in het Rode Leger. Als militair maakte hij begin 1945 de fout om in een brief naar een jeugdvriend kritiek te uiten op de grote leider Stalin.

Een gevangenis voor wetenschappers met potentie

Solzjenitsyn werd opgesloten in een gevangenis voor wetenschappers met potentie en kreeg daarna te maken met een veel harder regime in een strafkamp in Kazachstan. Pas in 1956 kwam hij vrij door een amnestie vanwege de destalinisatie.

In de boeken, die hij daarna publiceerde, zat altijd systeemkritiek. Vaak speelden ook zijn eigen ervaringen als politiek gevangene een rol. Dat was het geval in de met toestemming van de autoriteiten gepubliceerde roman ‘Een dag uit het leven van Ivan van Denisovitsj’ en minsten zo nadrukkelijk in zijn in het geniep geschreven magnum opus over de Sovjet-terreur, ‘De Goelag Archipel’.

In Duitsland kreeg Solzjenitsyn onderdak in een huis van collega-schrijver Heinrich Böll in de Eifel. Daarna verbleef hij enige tijd in het Zwitserse Zürich, voordat hij neerstreek in de Verenigde Staten. Daar liet hij zich op den duur naturaliseren tot Amerikaan.

De Sovjet-Unie bleef zich ondertussen inspannen om Solzjenitsyn en zijn familie in diskrediet te brengen, onder meer door publicatie van een boek van zijn ex-vrouw. Tot de intimidatiemethodes van het Kremlin behoorde ook het toesturen van enveloppen met alle mogelijke gruwelijke en bloedige foto’s.

Ook het westerse ongemak groeide

Uiteindelijk groeide ook het westerse ongemak met de schrijver. Sommige progressieven zagen met lede ogen aan hoe Solzjenitsyn hun ideale maatschappij bezoedelde. Maar hij bekritiseerde ook de bestaande democratie in het Westen, die volgens hem normloos en decadent was. Tegelijkertijd flirtte Solzjenitsyn met de tsaristisch aandoende autocratie en de Russisch-orthodoxe kerk.

Na de val van de Berlijnse Muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie keerde Solzjenitsyn terug naar zijn geboorteland. Daar vervreemdde hij nog meer mensen in het Westen van zich door een tweedelig werk te schrijven over de volgens hem dubieuze rol van Joden in de geschiedenis van Rusland. Ondertussen beschuldigde hij Gorbatsjov van collaboratie met de Navo en Jeltsin van uitverkoop van staatseigendommen. In ex-KGB-agent Poetin zag hij juist een staatsman die orde op zaken stelde en Rusland weer aanzien gaf in de wereld.

Op 3 augustus 2008 kwam een einde aan Solzjenitsyns veelbewogen leven. Het hart van de 89-jarige begaf het.

Lees ook:
Nobelprijswinnares Aleksijevitsj moet zich verantwoorden voor justitie Wit-Rusland. ‘Ze doen dit om angst aan te jagen’

De repressie jegens prominente oppositieleden in Wit-Rusland neemt toe. Woensdag moet ook de Wit-Russische Nobelprijswinnares Svetlana Aleksijevitsj zich verantwoorden voor justitie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden