Albanië zit met de villa van dictator Hoxha in de maag

Beeld Thijs Kettenis

Moet de villa van dictator Enver Hoxha opengesteld worden voor publiek? De Albanezen twijfelen. 

De dictator hield van lezen. Kasten vol en rijen dik staan de boeken in de groene slaapkamer van de oude villa van Enver Hoxha, die Albanië tussen 1944 en 1985 leidde. Franse filosofen, maar ook poëzie, en Russische en Italiaanse literatuur, allemaal streng verboden voor het gewone volk toen Hoxha aan de macht was. Maar ook zijn eigen dagboeken staan op de plank. En een handleiding over hoe je een boom moet planten.

“Allemaal nog precies zoals toen hij overleed”, zegt Emila Xhura, die voor de huidige Albanese regering werkt, tijdens een rondleiding door de villa. Ook voor de rest lijkt het pand in het centrum van de hoofdstad Tirana wel een tijdcapsule. Dankzij Blaupunkt-beeldbuizen, met bloemmotieven versierde badkamers, en heel veel bruin en rood waan je je terug in de jaren zeventig en tachtig. Voor een villa van een staatshoofd is de inrichting - zeker naar moderne maatstaven - vrij sober. Maar voor een land waarvan een groot deel van de bevolking leefde in hutten en piepkleine appartementjes, was het destijds een gebouw van ongekende weelde.

De villa bevat een schat aan informatie voor de Albanees die wil weten hoe zijn autoritaire leider leefde, net als voor de toerist. Hij staat ook nog eens midden in Blloku, destijds de wijk voor de communistische elite van het land, afgesloten voor het gewone volk. Nu is het de uitgaanswijk van Tirana en wemelt het er van de hippe bars en restaurants. Maar de woning is gesloten voor het publiek. 

Het interieur van de villa, die af en toe nog gebruikt wordt voor officiële gelegenheden. Beeld Hollandse Hoogte / Redux Pictures

De Albanese hoofdstad zit met de villa in zijn maag. “Het ligt extreem gevoelig. De wonden en pijn zitten nog diep”, legt Xhura uit, terwijl ze door een marmeren gang loopt. "Vergeet niet dat het nog geen dertig jaar geleden is dat het regime viel. Sommigen vinden dat je een vreselijke tijd verheerlijkt als je er een museum van maakt. Anderen zien het juist als geschiedvervalsing als je er iets nieuws van maakt. En dus gebeurt er voorlopig helemaal niets." De villa wordt wel onderhouden; regering en staatshoofd gebruiken hem af en toe voor officiële gelegenheden.

Burgemeester Erion Veliaj (39) weet het wel: als het aan hem ligt, gaat de villa open voor bezoekers. "Dat is geen eerbetoon aan Hoxha, maar een manier om te laten zien dat de paranoïde dictator in luxe leefde terwijl zijn volk crepeerde", vertelt hij in het stadhuis. Als voorbeeld gelden wat hem betreft de paar bunkers die in en rond Tirana zijn ingericht als museum. Daarvan had Hoxha er door het hele land ooit bijna 170.000 laten bouwen. Ze werden onder meer gebruikt voor observatie en spionage. 

De grootste ervan, aan de rand van Tirana, telt vijf ondergrondse verdiepingen. Sinds twee jaar kunnen bezoekers zich onder meer vergapen aan de ontsmettingskamer, het woongedeelte voor Hoxha en zijn vertrouwelingen en een grote ruimte waar parlementszittingen konden plaatsvinden. "Tegen bezoekers zeggen we: kijk, dit is een echte bunker en hier werd veel leed veroorzaakt. Er werd gemarteld. Het is goed dat jullie kunnen zien en begrijpen waar wij vandaan komen. Ik vind dat eerlijk gezegd waardevoller dan dat mensen zich op de foto laten zetten voor Checkpoint Charlie in Berlijn, dat volkomen nep is." 

De badkamer met bloemetjesmotief Beeld Hollandse Hoogte / Redux Pictures

Binnenkort valt het definitieve besluit over een ontwerp dat van Hoxha's villa deels een museum maakt, en deels een ruimte waar kunstenaars tijdelijk kunnen verblijven.
Ook is er eindelijk een bestemming gevonden voor een ander markant monument: de kolossale, in verval geraakte piramide van beton en glas op een steenworp afstand van Hoxha's villa. Oorspronkelijk gebouwd als museum voor de dictator na zijn dood, raakte het in onbruik na de val van het communisme begin jaren negentig. Daarna deed het bouwwerk onder meer dienst als clandestien winkelcentrum, een nachtclub en een post van de Navo tijdens de aanvallen op Joegoslavië in het Kosovo-conflict in 1999. Het Nederlandse architectenbureau MVRDV maakte een nieuw ontwerp: de piramide wordt wit in plaats van grijs, er komt een IT-school in voor jongeren. Begin volgend jaar moet de renovatie beginnen.

De nieuwe bestemmingen voor de oude communistische monumenten vallen binnen het plan van Veliaj om Tirana in 2030 vernieuwd te hebben. Eerder al onderging het centrale plein, in de praktijk een grote verkeersrotonde, een complete metamorfose: het is nu een voetgangersgebied. Daarvoor won Tirana een prestigieuze internationale prijs. Ook zijn er meer groen en speeltuinen aangelegd in de stad waar de gemiddelde leeftijd 31 jaar is. Maar wat bij de herbestemming van de communistische overblijfselen ook een rol speelt, geeft Veliaj toe: bezoekers blijken er goed voor te betalen. De bunkers zijn bijvoorbeeld een groot succes. “Een echte cash cow. Koude-oorlogstoerisme is in. En als toeristen hun portemonnee willen trekken om over onze wrede geschiedenis te leren, waarom niet?”

Lees ook: Wie het arm ‘aber sexy gevoel‘ wil vangen, moet naar Tirana
‘Arm aber sexy’, zoals Berlijn jarenlang aan toeristen verkocht werd, gaat allang niet meer op voor de Duitse hoofdstad. Wie dat gevoel nog wil vangen, kan tegenwoordig in Tirana terecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden