De Afghaanse minister  Khalil Ahmad Haqqani (C) bezoekt slachtoffers van de aardbeving in de afgelegen Afghaanse provincie
 Beeld ANP / EPA
De Afghaanse minister Khalil Ahmad Haqqani (C) bezoekt slachtoffers van de aardbeving in de afgelegen Afghaanse provincieBeeld ANP / EPA

Hulpverlening

Aardbeving in Afghanistan legt dilemma bloot. ‘Het Westen wil de Taliban straffen, maar de bevolking is de dupe’

De aardbeving waar Afghanistan vorige week door werd opgeschrikt en waarbij minstens duizend doden vielen, legt de dilemma’s bloot rondom hulpverlening aan het land waar de Taliban vorig jaar aan de macht kwamen.

Freek Dijkstra

Voor de machtsovername van de Taliban had Afghanistan zijn rampenbeleid eigenlijk goed op orde, zegt Thea Hilhorst, hoogleraar humanitaire studies aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. “Mensen kijken er altijd raar van op als ik dat vertel, maar eigenlijk is het wel logisch als je bedenkt dat het aantal ontheemden als gevolg van rampen groter is dan het aantal oorlogsvluchtelingen in het land.”

Hilhorst leidde de afgelopen vijf jaar een onderzoek naar rampen in conflictgebieden. Haar promovendus Rodrigo Mena deed uitgebreid onderzoek naar de Afghaanse protocollen rondom rampenbestrijding. Hij merkte dat die protocollen onder andere goed functioneerden omdat overheid en hulporganisaties met elkaar samenwerkten.

De aardbeving in de provincie Paktika komt precies op het moment dat deze structuren totaal zijn ingestort, aldus Hilhorst. Sinds het Westen na de machtsovername van de Taliban de ontwikkelingssamenwerking stopzette en hulporganisaties het land verlieten, is het land praktisch onbestuurbaar geworden. “Afghanistan werd voordat de Taliban aan de macht kwamen overeind gehouden met internationale hulp: 80 procent van het nationale budget bestond uit steun van westerse landen. De Taliban hebben nu nauwelijks middelen, en hun aandacht lijkt ook nog eens meer te liggen bij militaire stabiliteit en culturele kwesties dan bij duurzame ontwikkeling van het land.”

‘Heel veel kennis is verdwenen uit het land’

Afghanistan heeft naast het verlies van financiële middelen ook net een kennisvlucht achter de rug, zegt Georg Frerks, hoogleraar conflictstudies aan de Universiteit Utrecht en voormalig hoogleraar rampenstudies aan de universiteit van Wageningen. “Veel mensen die werkten voor internationale organisaties stonden op zwarte lijsten van de Taliban, ze waren hun leven niet zeker. Zij zijn ondergedoken of gevlucht, en daarmee is heel veel kennis verdwenen uit het land. Daardoor komt de hulpverlening nu ook lastig op gang.”

Hilhorst benadrukt dat de Taliban zelf ook aan reddingswerk doen. “Je moet niet onderschatten dat de Taliban juist in die afgelegen gebieden al decennia hun machtsbasis hebben, terwijl westerse landen en organisaties eigenlijk weinig zicht op die gebieden hebben.” Om effectief hulp te bieden zouden hulporganisaties dus eigenlijk nauw samen moeten werken met de Taliban. Maar daar zit een groot probleem volgens Hilhorst. “Westerse landen en organisaties zijn terughoudend. Enerzijds omdat ze de Taliban niet willen legitimeren en anderzijds omdat ze bang zijn dat ook de Taliban profiteren van goederen en hulp die aankomen in het land.”

De ethische implicaties van de situatie zijn enorm complex, aldus Frerks. “Je ziet nu gebeuren wat weleens ‘rampenporno’ is genoemd; mensen zijn in de ban van de catastrofale gevolgen van de aardbeving, reageren emotioneel op het nieuws en willen gelijk de beurs trekken. Maar het gaat dus om een veel langer lopende situatie.”

De bevolking kampt al maanden met voedseltekorten

Toen Afghanistan vorige week werd getroffen door de aardbeving, verkeerde het land al in een humanitaire crisis. Van de veertig miljoen mensen die in Afghanistan wonen, kampt de helft al maanden met voedseltekorten. “De aardbeving toont hoe er zich een humanitaire ramp voltrekt waarvan we wisten dat eraan zat te komen“, stelt Frerks. “Toen de steun aan Afghanistan stop werd gezet, was duidelijk dat de economie daardoor waarschijnlijk zou instorten; je zou dat als een bewuste keuze kunnen zien.”

Frerks benadrukt nog maar eens het onderscheid tussen ontwikkelingshulp en humanitaire hulp. “Ontwikkelingshulp wordt gekoppeld aan westerse waarden: een land kan hulp krijgen onder voorwaarde dat het mensenrechten in acht neemt en democratische principes niet schendt. Dan is het logisch dat je de Taliban, die bijvoorbeeld niet willen dat meisjes naar school gaan, geen ontwikkelingshulp geeft. Humanitaire hulp daarentegen is altijd onvoorwaardelijk; als een ramp plaatsvindt moet je de bevolking helpen, los van politieke belangen.”

Die scheidslijn is juist in het geval van Afghanistan heel diffuus. “Het stoppen met ontwikkelingshulp en financiële steun betekent bij Afghanistan bijna automatisch dat er een situatie ontstaat waar een humanitaire ramp ontstaat. Het Westen wil de Taliban straffen, maar de bevolking is de dupe.”

Hilhorst sluit zich daarbij aan en hoopt op verandering. “Er is nu soort patstelling ontstaan waarbij zowel het Westen als de Taliban niet willen toegeven. Maar misschien dat de aardbeving juist een en ander in beweging kan zetten. Je ziet nu dat de Taliban zich expliciet richten tot de internationale gemeenschap met een verzoek om hulp, dat kan een opening bieden.”

Maar ook het Westen zal zich moeten herbezinnen op zijn eigen positie, denkt Hilhorst. “Sancties moeten politieke verandering afdwingen, maar hebben ook grote gevolgen voor de bevolking.” Die twee factoren moet je altijd tegen elkaar afwegen, zegt Hilhorst. “Het beleid van de Taliban verandert niet en de bevolking lijdt enorm door voedseltekorten en doordat ziekenhuizen bijvoorbeeld slecht zijn bevoorraad. Dan schieten sancties hun doel voorbij. Hopelijk biedt deze aardbeving de mogelijkheid om nieuwe afwegingen te maken die ethisch te verantwoorden zijn. Het zou deze vreselijke humanitaire ramp nog een andere lading kunnen geven.”

Lees ook:

Hulpverleners aan de slag in Afghaans aardbevingsgebied: ‘Onze vrachtwagens met voedsel zullen de hele dag doorrijden’

De Afghaanse provincie Paktika werd deze week getroffen door de dodelijkste aardbeving in twee decennia. Het afgelegen gebied is lastig te bereiken voor hulporganisaties.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden