ReportageOdessa

Aan het Russisch-orthodoxe klooster wappert een Oekraïense vlag: ‘Poetin is erger dan Hitler’

null Beeld Marcel van der Steen
Beeld Marcel van der Steen

Het klooster Sint-Michiel in Odessa heeft een bedenkelijke reputatie in de stad. Het valt officieel onder het patriarchaat in Moskou, maar de bewoners ervan keren zich tegen de oorlog. ‘Poetin is erger dan Stalin. Hij is erger dan Hitler.’

Marcel van der Steen

Wil je de tuin in van het Sint-Michiels klooster in Odessa, dan moet je eerst zigzaggend langs barricaden, zandzakken en pas gesoldeerde anti-tank egels. Ook hangt er een blauw-gele Oekraïense vlag. Om maar duidelijk te maken aan welke kant van de geschiedenis dit klooster wil staan.

Dat lijkt vanzelfsprekend in een land dat bruut is binnengevallen door het Russische leger. Waar steeds meer gruwelijkheden zichtbaar worden - in steden als Boetsja, Kramatorsk, Marioepol. En waar ook raketten vallen op Odessa zelf. Afgevuurd vanaf Russische marineschepen voor de kust, vanaf de Krim of vanuit de lucht.

Odessa is een stad onder constante dreiging, met een frontlinie zo’n tweehonderd kilometer verderop. Maar de tuin van het Sint-Michiels is een oase in die ellende. Je passeert de zandzakken en laat de oorlog even achter je. Je vindt er bomen vol bloesem, rododendrons in de knop, oudere dames volledig in het zwart en overal bankjes om op te zitten. In de kloostertuin, midden in het centrum van Odessa, lijkt de oorlog even niet te bestaan.

Verdachte positie

Het klooster Sint-Michiel de aartsengel, zoals het voluit heet, is een vrouwenklooster. Het is een klooster dat officieel nog valt onder het patriarchaat van Moskou, onder de Russische patriarch Kirill, de man die zijn zegen gaf aan de oorlog in Oekraïne. Hij schaarde zich pal achter Poetin, en noemde de oorlog in Oekraïne ‘een metafysische strijd tussen goed en kwaad, licht en duister’. Ruim een week na het begin van de oorlog preekte de Moskouse kerkleider dat het in dit conflict om meer gaat dan politiek: de redding van de mensheid staat op het spel.

Daarom is dit klooster voor sommigen in de stad verdacht. Velen vragen zich af: waar staan de bewoners van het klooster in deze strijd?

“Poetin is erger dan Stalin. Hij is erger dan Hitler.” Zuster Seraphima, de abdis van het klooster, heeft de tafel laten dekken met verse broodjes, koffie, thee, verschillende zoetigheid en servetten met blauwe en gele vlinders daarop. Alsof het al Pasen is. Terwijl de Orthodoxen pas een week later Pasen vieren dan de Nederlanders.

Half Russisch, half Oekraïens

Ze zetelt in een lange kamer in het kloostergebouw, aan de wanden staan rijen boeken en oude iconen. De zuster zag de afgelopen tijd ook de gruwelbeelden uit Boetsja, de dode lichamen achteloos achtergelaten, sommigen met hun handen op hun rug gebonden, een man met z’n fiets nog tussen zijn benen.

Ook zag ze de ontreddering op het treinstation van Kramatorsk, waar moeders en hun kinderen het geweld probeerden te ontvluchten, maar tijdens die vlucht, op het perron, werden gedood door clustermunitie. ‘Voor de kinderen’, stond op een raket in het Russisch.

“Het doet pijn om dit te zien. Het maakt me verdrietig en boos”, zegt zuster Seraphima. “Ik ben zelf half Russisch, half Oekraïens, het is alsof ik mezelf in stukken moet snijden. Maar ik zie ook dat Rusland een gevaarlijke ideologie steunt, die onverenigbaar is met de mijne.” De abdis heeft goede contacten in Moskou, kent er vele kerkbestuurders en zegt een persoonlijke band met patriarch Kirill te hebben.

“Ik wil er niet te veel over praten”, zegt ze. Ze zucht erbij. En gaat dan toch door: “Poetin misbruikt de kerk en zegt dat hij ons, de Russischtalige inwoners, komt bevrijden. Maar hij is ons vergeten te vragen of we die bevrijding wel nodig hebben.”

Weerstand tegen Poetin

Ook over Kirill is ze niet te spreken. De geestelijk leider schilderde Oekraïne de laatste weken af als een satanisch land waartegen een geestelijke strijd moet worden gevoerd. “Hij is een gijzelaar.” Ze is resoluut. “Hij is een gijzelaar van deze vreselijke machine. Binnen de Russisch-orthodoxe Kerk is een enorme weerstand tegen de daden van Poetin. Maar de Allerheiligste patriarch kan dat nu niet laten zien.”

Zuster Serafima.
 Beeld Marcel van der Steen
Zuster Serafima.Beeld Marcel van der Steen

Buiten in de tuin is het fris. Soms breekt de zon even door, en zet die het gouden dak van een van de kerken rondom de tuin in vuur en vlam. Maar de lente van gisteren is weer weg. Er waait een koude wind van zee. Seraphima trekt een zwarte gewatteerde jas aan om naar de overkant te lopen. In een lange gang in het andere gebouw duwt ze deur voor deur open.

Achter die deuren zitten haar studenten, haar pupillen. Ze toont ze met trots. In het klooster volgen voornamelijk jonge vrouwen en één man de vierjarige opleiding tot iconenschilder. Engelengeduld is er voor nodig: vandaag schilderen ze in dit klasje van vier de details van een bekend icoon. Ze zoomen in op een arm, of kijken heel precies hoe de kleding valt.

Focus op het schilderen

Een van hen is de 24-jarige Kristina Jakovleva. Ze zit op de eerste rij en kijkt heel even om als de abdis binnenkomt, maar buigt zich dan weer over haar werk. Ze komt uit de regio Donetsk, vertelt ze later. Daar waar de oorlog acht jaar geleden begon en waar deze week het grote offensief nu in alle hevigheid wordt voortgezet. “Ik kreeg net weer een telefoontje dat er opnieuw beschietingen zijn geweest. Het is verschrikkelijk en heel verdrietig, want de gewone bevolking lijdt en het snijdt door hun hoofd en hart.”

Jakovleva heeft besloten haar leven aan God te wijden. Want, zegt ze, iconenkunst is geen gewone studie, het is een levenswijze. “Het is het evangelie in verf. God maakt via mij dingen openbaar. Toen deze ellende begon, besloot ik direct me alleen te focussen op wat ik doe. En dat is iconen schilderen.”

Een deur verderop werkt de 23-jarige Olga Moedroninets aan een groot icoon. Er staan er vier op een rij, op ezels. Het licht vanuit het raam valt erop zodat ze haar lijnen goed kan zetten. Ook voor haar is het klooster een schuilplaats, een plek waar ze zich kan onttrekken aan de ellende die zich buiten de tuin afspeelt.

‘Ik probeer niemand te haten’

Ook zij besloot haar leven aan God en zijn kunst te geven. Ze vond dat eng in het begin, iets schilderen wat volgens haar zoveel meer is dan verf op hout. Maar het geeft haar houvast nu. Naar het nieuws kijken doet ze allang niet meer, vertelt ze, met een kwastje in haar hand: “Ik kan er toch niets aan veranderen. Dus probeer ik me hier te concentreren op wat ik wel kan doen, en niet in paniek te raken.”

Haar leven is niet echt veranderd, en is nog zoals het was toen ze drie jaar geleden in het klooster kwam wonen. “Ja, m’n stemming natuurlijk wel, en verder kan ik geen wandelingen meer maken in het park of het centrum van de stad.” Dat is afgezet met zandzakken, barricades en checkpoints, bemand door gewapende burgers en militairen. “Ik probeer blij te zijn met kleine dingen, mooi weer bijvoorbeeld, en ik probeer niemand te haten.” Over de Russische kerkleider heeft ze geen mening, zegt ze. Net als Jakovleva. Ze schilderen liever.

De studenten werken aan hun iconenschilderingen. Beeld Marcel van der Steen
De studenten werken aan hun iconenschilderingen.Beeld Marcel van der Steen

Dat geldt niet voor Gennadiy Nevmity, die als priester aan het klooster is verbonden. Hij heeft zeker een mening over de patriarch in Moskou. Hij zit in een spijkerbroek en een blauwe trui op een bankje, tegenover de ingang van de kerk. Hij is ziet er uit als een oude rocker, met lang grijs haar in een staart. “Ik houd van Vivaldi en ZZ Top.” Hij moet er zelf ook om lachen.

Kirill wordt niet meer genoemd

Maar zodra het gesprek gaat over de Russische patriarch, is het hem ernst. Sinds 2014 noemt hij de naam van patriarch Kirill al niet meer in zijn gebeden, een manier om normaal gesproken de hoogste leider te eren en te erkennen. Er kwam een boze brief uit Moskou die hem sommeerde Kirill te erkennen en hem in zijn gebeden te noemen, maar die legde hij naast zich neer.

“Het is de dood tegen het leven. Deze oorlog heeft alles blootgelegd: goed en kwaad, wit en zwart, er bestaat in deze oorlog geen grijs. We begraven de jonge jongens die stierven in de oorlog en moeten we dan tegelijkertijd de patriarch gedenken?” Volgens hem is het nu in 2022 duidelijk, dat het hier gaat om een strijd tussen goed en kwaad.

Priester Gennadiy Nevmity bij de zandzakken die bij het klooster zijn neergelegd. Beeld Marcel van der Steen
Priester Gennadiy Nevmity bij de zandzakken die bij het klooster zijn neergelegd.Beeld Marcel van der Steen

Zelf komt Vader Gennadiy uit de regio Mykolaiv, zo’n tweehonderd kilometer naar het oosten waar vorige week de Russen werden teruggedrongen. Zijn tante stierf er, als gevolg van de beschietingen en gevechten. En zijn twee zoons zijn naar Polen gevlucht, samen met hun moeder. Orthodoxe priesters kennen geen celibaat. “Elke dag kijk ik naar de schoolboeken van mijn oudste zoon, en dan mis ik hem zo.” Zeventien jaar is hij, en hij heeft z’n vader al gezegd dat hij nooit meer terug wil naar Oekraïne. Maar de priester zelf kan hier niet weg.

Odessa of Boetsja

Hij laat een meme zien op zijn telefoon, een plaatje met een grap die rondgaat op de Oekraïense sociale media. Je ziet een stuk wegdek met een streep erover, met aan beide zijden een vlag op de weg getekend: een Belgische en een Nederlandse. Daaroverheen staat de tekst in het Oekraïens geschreven: ‘zo is het wanneer je buren geen idioten zijn’.

“Weet je, acht jaar geleden moest ik kiezen, in welke stad ik als priester zou gaan werken. Ik had de keuze tussen Odessa en Boetsja. Ik koos Odessa.”

Ondertussen stroomt de kerk tegenover hem langzaam vol. Het is tijd voor de mis. Vooral vrouwen in het zwart, de nonnen van het klooster, staan verspreid over de ruimte die volhangt met iconen, goud en kandelaren. In een hoek zorgen enkele studenten van de schildersopleiding voor het gezang. Vrouwen in de ruimte knielen neer, staan daarna weer op om opnieuw te knielen.

Raketten

Buiten is de zon nu echt doorgebroken. Een tuinman rijdt met zijn kruiwagen langs. De abdis heeft niet langer haar dikke jas aan. “Je kunt het je niet voorstellen hoe de stad eruit zou zien, als ze ook Odessa veroveren. De hele stad zou bezaaid zijn met dode lichamen, ze zouden de vrouwen verkrachten, de kinderen van Odessa vermoorden.”

In de lucht klinkt een geluid dat eerst op een straaljager lijkt, maar een raket blijkt te zijn. Hij komt laag over, zomaar over de kloostertuin en vliegt door naar de andere kant van de stad. Tien seconden later klinkt een luide explosie. Het luchtalarm gaat, te laat.

Lees ook:

Priester Hildo Bos betreurt de scheuring in zijn kerk. ‘Ik weet niet of ik ooit Rusland nog in kom’

De Russisch-orthodoxe parochie in Amsterdam maakte zich ruim een maand geleden los van het Patriarchaat van Moskou vanwege de steun van patriarch Kirill voor de inval in Oekraïne. Dat leidde tot veel tumult. Voor het eerst doet priester Hildo Bos zijn verhaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden