Jaap de Graaf & Jannie de Graaf-Kiers, verzetsechtpaar Trouw-groep op hun trouwdag na de oorlog. De twee ontmoetten elkaar op een reünie van het illegale Trouw.  Beeld Privéarchief Anne de Graaf
Jaap de Graaf & Jannie de Graaf-Kiers, verzetsechtpaar Trouw-groep op hun trouwdag na de oorlog. De twee ontmoetten elkaar op een reünie van het illegale Trouw.Beeld Privéarchief Anne de Graaf

InterviewAnne de Graaf

Zoon van een Trouw-verzetsheld: Als kinderen hebben wij wel wat tekorten opgelopen

Het Verzetsmuseum, dat deze week heropende, vertelt het verhaal van verzetsman Jaap de Graaf, actief in de top van de illegale Trouw. Zijn verzetsverleden tekende ook het leven van zijn zoon Anne. ‘Ik ben gered door psychotherapie, zou je kunnen zeggen.’

Rianne Oosterom

Ieder jaar op 4 mei verhuisde Jaap de Graaf de oorlog van de zolder naar de eettafel. De trap op met lege handen en dan naar beneden stommelen met een bruin koffertje in zijn hand. Het handvat net zo stevig vastgegrepen als tijdens die bange uren op Amsterdam-Centraal. Het was de koffer die hij gebruikte als hoofdverspreider van de illegale Trouw.

De kinderen werden aan tafel geroepen en zijn vrouw Janny Kiers (zelf tijdens de oorlog verantwoordelijk voor de verspreiding van Trouw in Noord-Nederland) nam in de voorkamer plaats. Ten minste, zo is het beeld blijven kleven in het hoofd van zoon Anne. De koffer ging open en er kwamen illegale kranten uit, voedselbonnen, valse persoonsbewijzen.

Anne de Graaf is de zoon van Jaap de Graaf, hoofdverspreider van de illegale krant Trouw. Beeld Werry Crone
Anne de Graaf is de zoon van Jaap de Graaf, hoofdverspreider van de illegale krant Trouw.Beeld Werry Crone

Vader Jaap vertelde dan over die keer dat hij staande gehouden werd door de Duitsers terwijl zijn fietstassen vol zaten met drukmallen voor de illegale krant. Een verzetsgroep had anti-Duitse posters opgeplakt en die moesten hij en andere willekeurige voorbijgangers eraf krabben. Tot bloedens aan toe. En die fiets stond daar maar, onbewaakt.

“Als ze die fietstassen hadden opengedaan, had ik hier niet gezeten”, zegt Anne de Graaf. De 71-jarige schrijver en psycholoog – die in een ver verleden ook dominee was – zit op zijn bank in een appartement in Vleuten. Het verhaal van zijn vader de hoofdverspreider wordt verteld in de nieuwe vaste expositie van het Verzetsmuseum, dat deze week heropende.

De vele valse persoonsbewijzen van Jaap de Graaf liggen in een vitrine. Want om zijn werk te kunnen doen als coördinator van de verspreiding van de illegale Trouw door heel Nederland, moest hij vaak een ander zijn. Als Rijk van Ingen, een medewerker bij de Nederlandse Spoorwegen, kon hij bijvoorbeeld illegale kranten in goederenwagons verstoppen.

Verzetsechtpaar Janny Kiers-De Graaff en Jaap de Graaf, in de krant van 27 januari 1968. Beeld Knipsel Anne de Graaf
Verzetsechtpaar Janny Kiers-De Graaff en Jaap de Graaf, in de krant van 27 januari 1968.Beeld Knipsel Anne de Graaf

Lefgozer

“Mijn vader heeft op die pasfoto iets brutaals in zijn ogen. Iets lefgozerigs”, zegt Anne de Graaf. “Mijn ouders waren tijdens de oorlog kritisch op wat er gebeurde in de wereld en zijn dat altijd gebleven. Ze liepen niet achter het eerste het beste vaandel aan. Dat vind ik inspirerend. Maar die kritische houding had in ons gezin een schaduwzijde”, zegt De Graaf. “Ik kon het niet gauw goed doen in de ogen van mijn vader.”

Hij neemt zijn ouders niet veel kwalijk, zegt hij direct, maar hun verzetsverleden heeft een grote impact op het gezin gehad. Zijn moeder hing zo veel aan de telefoon met gekwelde mensen van de Trouw-groep, dat er soms wat te weinig aandacht overbleef voor haar kleine kinderen, zegt De Graaf.

Zijn vader kon maar moeilijk loskomen van het duivelse ultimatum, dat de bezetter in augustus 1944 de Trouw-groep stelde. Van die keuze waarvoor de Trouw-groep zich gesteld zag: óf jullie stoppen, of we schieten 23 Trouw-verspreiders dood. Anne de Graaf: “Het besluit was unaniem. Mijn vader heeft zijn beste kameraden de dood ingestuurd – zo beleefde hij dat.”

Hij heeft hier veel schuldgevoelens over gehad en twijfelde zijn leven lang of het moreel juist was, weet zijn zoon. De periode na het pensioen drong dit nog meer naar de voorgrond. “Toen heeft hij de banden aangehaald met Trouw-mensen. Hij reed heel het land rond in z’n Opeltje. Ik denk dat dat helend geweest is, dat hij erover praatte.”

Pas in de jaren negentig toen De Graaf al overleden was, werd duidelijk dat het hele ultimatum een schijnvertoning was geweest. Wat de Trouw-top ook had besloten, het had niet uitgemaakt. Al enkele weken voor de vergadering stond voor de Duitsers vast dat de Trouw-mensen de doodstraf zouden krijgen. De 23 mannen werden op 9 augustus 1944 gefusilleerd.

Valse persoonsbewijzen van Jaap de Graaf.
 Beeld Patrick Post
Valse persoonsbewijzen van Jaap de Graaf. Beeld Patrick Post

Gered door psychotherapie

Van de Graaf: “Als kinderen hebben wij wel wat tekorten opgelopen, vrees ik. Ik kan geen lineair verband leggen met het verzetsverleden van mijn ouders, maar het verklaart misschien iets van al het drama. Mijn zus beroofde zich van het leven zonder duidelijke reden, mijn broer leidt een moeizaam leven. En ik? Ik ben gered door psychotherapie, zou je kunnen zeggen. Ik zag op tijd dat de oorlogstrauma’s van mijn ouders ook mij raakten.”

In therapie leerde hij met de kritische blik van zijn vader en zijn eigen zelfkritiek om te gaan. “We bestaan allemaal uit een menigte aan verhalen, die ons gevormd hebben. Het verzetsverleden van mijn ouders is voor mij één zo’n verhaal. Die verhalen maken mensen nu juist zo bijzonder, zo fascinerend, zo gelaagd.”

Anne de Graaf kijkt met mildheid naar zijn ouders, op hun beurt ook weer vaatjes van vele verhalen. Wat hem rest, is trots. “In een tijd waarin het erom spande, staken mijn ouders hun nek uit.” Hij vertelt over een citaat dat hij hoorde uit de mond van de Oekraïense president Zelenski, waardoor hij enorm geraakt werd.

Hij heeft de quote opgezocht en uitgeprint op een verder blanco velletje. In dikgedrukte letters staat er uit de mond van de president in oorlogstijd: ‘De manier waarop onze kinderen aan ons terugdenken, onze reputatie, de herinnering aan wie wij waren toen het er echt toe deed: dát zal onze kinderen en kleinkinderen helpen’.

De Trouw-groep in Noord-Nederland, met als enige vrouw Janny Kiers.  Beeld privéarchief Anne de Graaf
De Trouw-groep in Noord-Nederland, met als enige vrouw Janny Kiers.Beeld privéarchief Anne de Graaf

Help de redactie: Wie waren ‘de vrouwen van Trouw’?

‘Hebben wij ons wel voldoende gerealiseerd welke rol onze moeders, vrouwen en meisjes hebben vervuld in het verzet?’, vraagt een oud-verzetsman in Trouw op 1 september 1945 zich af. Om vervolgens uit te weiden over hun inzet.

‘Wij behoeven u maar, wat het Noorden betreft, de namen te noemen van Jopie, Janny en Tini, en iedere illegale werker weet wie bedoeld worden en welken grooten dank wij hun verschuldigd zijn.’ Met Janny doelt de schrijver zeer waarschijnlijk op Janny Kiers, die als enige vrouw op de foto van de Trouw-groep Noord-Nederland staat.

Op een gegeven moment coördineerde ze de verspreiding van Trouw in Noord-Nederland, valt in diverse bronnen terug te lezen. Haar kinderen kwamen hier pas na de oorlog achter – het stond in opgeduikelde brieven, vertelt haar zoon Anne de Graaf.

Waar de naam Jaap de Graaf, de hoofdverspreider, een bekende is als het om de illegale Trouw gaat, geldt dat minder voor de vrouw die hij na de oorlog op een reünie van de Trouw-groep ontmoette. Anders dan haar man, sprak Janny Kiers amper over haar verzetsverleden, zegt haar zoon.

In het artikel uit september 1945 wordt vooral gerept over hoe vrouwen hun mannen en zonen ondersteunden en in hun gebeden droegen, hoe voorzienend hun rol was, maar de auteur noemt aan het eind van het stuk ook het ‘vele positieve verzetswerk’ dat vrouwen voor de Trouw-groep verrichtten.

Hij somt op: ‘Door het bezorgen van de in een overval verkregen distributiebescheiden, door het brengen van gelande geallieerde vliegers op een voor hun veilige bestemming, om als koerierster op te treden, en vooral ook om de mannen van de knokploeg de onderduikers e.a. op alle onmogelijke tijden te herbergen, onderdak te verleenen en voedsel te verstrekken’.

De schrijver die niet bij naam genoemd wordt, besluit zijn ingezonden artikel met: ‘Wij hebben weleens gezegd wanneer er eerelintjes verstrekt zullen worden, dat deze vrouwen in de eerste plaats daarvoor in aanmerking komen’.

Maar hoe groot was de rol van vrouwen in de Trouw-groep? Wat deden ze precies? Uit de opsomming van de verzetsman blijkt wel dat het om meer ging dan koeriersdiensten met een wapperende rok, zoals het clichébeeld van de verzetsvrouw wil.

Omdat er maar weinig bekend is over ‘de vrouwen van Trouw’ start deze krant met een project om hun verhalen op te sporen. Kent u verhalen uit uw eigen familie, weet u via via namen, of heeft u een tip, mail dan naar r.oosterom@trouw.nl, of schrijf naar:

Redactie Trouw
t.a.v. Rianne Oosterom
Postbus 859
1000 AW Amsterdam.

Lees ook:

Verzetsmuseum rekent af met heldenhype. ‘Verzetsmensen hadden een bloedhekel aan het woord held!’

Heldhaftig ja, maar verzetsmensen noemen wij geen ‘helden’, zegt de directeur van het Verzetsmuseum dat deze week heropent. Ze keert zich tegen het tegenwoordige gestrooi met die term.

De illegale Trouw

Hier kunt u alle landelijk verspreide edities van Trouw lezen die tijdens de Tweede Wereldoorlog illegaal werden gedrukt en verspreid.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden