Pandemiebestrijding

Zo ziet het OMT 2.0 eruit: ‘Het moet geen inner circle worden van mensen die elkaar al kennen’

Vergadering van OMT-leden in Bilthoven, december 2020.  Beeld ANP /  ANP
Vergadering van OMT-leden in Bilthoven, december 2020.Beeld ANP / ANP

Het OMT stond zo dicht op het kabinet dat het soms een politieke in plaats van adviserende rol kreeg. Op welke data het team zich baseerde was vaak onduidelijk, en tegengeluid kreeg weinig ruimte. Het belangrijkste adviesorgaan in de coronacrisis kreeg veel kritiek over zich heen. Hoe zou het OMT van de toekomst moeten werken bij een volgende uitbraak?

Marten van de Wier en Johan van Heerde

Nog even en Nederland is af van het Outbreak Management Team. Althans, daar lijkt het nu op. De omikronvariant zorgt voor ontspanning; vrijwel alle maatregelen om het coronavirus in toom te houden werden vrijdag afgeschaft. Het OMT was met afstand het meest invloedrijke orgaan in de pandemiebestrijding.

Het team was een baken voor het kabinet, maar oogstte ook kritiek. De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) verweet het OMT onder meer tunnelvisie, in een vorige week verschenen rapport. Begin februari schreef nieuwbakken coronaminister Ernst Kuipers een eerste aanzet voor een toekomstvisie. Het OMT noemde hij nul keer. Maar de ‘adviseringsstructuur’ moet wel worden bezien, schreef Kuipers.

Moet het OMT veranderen in het geval van een gevaarlijke coronavariant of nieuwe pandemie? Trouw vroeg het aan insiders en buitenstaanders.

HET OMT VAN DE TOEKOMST….

… Werkt meer in de openbaarheid

“Dat pas na herhaaldelijke vragen van media openbaar werd wie er wanneer bij de overleggen van het Outbreak Management Team aanschoven, is een voorbeeld van hoe het niet moet. Idem dito voor het feit dat pas na negen OMT-bijeenkomsten belangenverklaringen van de deelnemers openbaar werden.” Aan het woord is Gowri Gopalakrishna, epidemioloog aan de Vrije Universiteit en hoofdonderzoeker op het gebied van wetenschappelijke integriteit.

Gopalakrishna levert in april 2020 met enkele vakgenoten kritiek op het gebrek aan openheid rond de belangrijkste adviseurs van het kabinet. Een aantal zaken gaat nu beter, zegt ze. Zo is er een uitgebreide webpagina op de site van het RIVM over het OMT.

Maar de epidemioloog verbaast zich dat ook veel niet is veranderd. Zo zijn er geen selectiecriteria voor OMT-leden en is niet vastgelegd waarom wie precies aanschuift. Deelnemers worden voorgedragen binnen het OMT en uitgenodigd door het RIVM. Gopalakrishna: “Het moet geen inner circle worden van mensen die elkaar al kennen, maar een brede selectie van mensen met ervaring uit het veld.”

Ook ontbreken voetnoten en verwijzingen naar wetenschappelijke literatuur in OMT-adviezen. Dat is niet van deze tijd, vindt hoogleraar acute ouderenzorg Bianca Buurman. “De wetenschap werkt steeds meer op basis van open science. Het OMT zou bij een volgende pandemie vaker data en brondocumenten kunnen openbaren. Zo kunnen anderen de aannames van het OMT ter discussie stellen of juist onderbouwen.”

In andere landen bestaat deze vorm van transparantie al, weet Gopalakrishna, die zelf heeft gewerkt voor het ministerie van Volksgezondheid Singapore tijdens de uitbraak van Sars. Daar worden ruwe data en wetenschappelijke onderbouwing wel gepubliceerd. Ook in de Verenigde Staten gebeurt dat door het Center for Disease Control and Prevention.

In politiek Den Haag spraken partijen zich uit over de naar hun idee te beperkte informatie op basis waarvan besluiten worden genomen. Recent riepen verschillende epidemiologen, waaronder OMT-lid Marc Bonten, in NRC op tot meer ruimte om modellen door buitenstaanders te laten checken. Dat gebeurt al Engeland.

… Krijgt gezelschap van andere expertgroepen

“Is zo’n OMT-advies nou heilig?”, vroeg een NOS-journalist in de eerste maanden van de pandemie aan premier Rutte. “Ja”, antwoordde Rutte. Het zou Rutte en het OMT nog lang achtervolgen, ook toen het advies later in de crisis minder ‘heilig’ werd. De indruk was gewekt dat een clubje experts in infectieziektebestrijding het landsbestuur overnamen.

Het advies van het OMT bleef leidend, constateerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid onlangs. Voor de maatschappelijke impact van de maatregelen en de gevolgen op de lange termijn was veel minder aandacht. Het RIVM heeft bijvoorbeeld wel een gedragsunit, maar die opereerde vooral op de achtergrond.

De discussie hierover begint al in het najaar van 2020, als critici uit wanhoop hun eigen adviesorganen oprichten om voet aan de grond te krijgen in Den Haag. Een voorbeeld hiervan is het Red Team, dat onder meer adviseert om gedragswetenschappers toe te voegen aan het OMT.

Aan het begin van de crisis gaat veel aandacht uit naar de ziekenhuiszorg, en weinig naar de verpleeghuiszorg, volgens de Onderzoeksraad voor Veiligheid. De verpleeghuiszorg heeft aan het begin van de pandemie één vertegenwoordiger in het OMT: hoogleraar ouderengeneeskunde Cees Hertogh.

OMT-leden op een videoscherm, voorafgaand aan een vergadering van het Outbreak Management Team.  Beeld ANP
OMT-leden op een videoscherm, voorafgaand aan een vergadering van het Outbreak Management Team.Beeld ANP

Bianca Buurman, naast hoogleraar ook voorzitter van beroepsgroep Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland, wil dat bij een volgende pandemie vanaf het begin méér vertegenwoordigers van verpleeghuizen en wijkverpleging meepraten in het OMT. Ook verpleegkundigen en verzorgenden zouden moeten plaatsnemen. Als dat bij deze pandemie was gebeurd, hadden signalen over besmettingen bij verpleeghuisbewoners zonder symptomen eerder het OMT bereikt, denkt ze.

Niet iedereen is voorstander van het uitbreiden van het OMT. “Dan krijg je een OMT met weet ik veel hoeveel mensen”, zegt Elnathan Prinsen, voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. Hij pleit voor een apart adviesorgaan voor ‘de brede zorg’, met een vergelijkbaar statuur als het OMT. “Dat kan adviezen geven over de mentale en lichamelijke gevolgen van maatregelen, net als over de verpleeghuizen en de belasting van zorgpersoneel.”

Viroloog en prominent OMT-lid Marion Koopmans is het eens met Prinsen. “Met één of twee gedragswetenschappers in het OMT ben je er ook niet, in dat vakgebied bestaan ook allerlei stromingen. Ik zou zeggen: hou de structuur van het OMT als medisch adviseur en denk na over een parallel geïntegreerd adviesorgaan waar de bredere medisch, maatschappelijk en economische impact afgewogen worden en tot een advies leiden.”

Microbioloog Roel Coutinho was voor Jaap van Dissel directeur van het Centrum Infectieziektenbestrijding van het RIVM, en gaf leiding aan eerdere Outbreak Management Teams. Hij oppert het idee van nog een ander expertteam: een ‘wetenschappelijke raad’.

Het OMT is bedoeld voor ‘inhoudelijke discussie over bestrijdingsmaatregelen’, zo legt hij uit, niet om wetenschappelijke adviezen te geven. Coutinho noemt bijvoorbeeld de discussie over het belang dat aerosolen – kleine, zwevende deeltjes – spelen bij verspreiding. Bij het beslechten daarvan had een wetenschappelijke raad een rol kunnen spelen.

Maar gaan al die adviseurs elkaar niet tegenspreken, en wordt het dan niet veel te complex voor het kabinet? Volgens Prinsen hoeft dat niet zo te zijn. Afgevaardigden van de verschillende adviesclubs zouden als een ‘commissie van wijzen’ bij elkaar kunnen komen voor een toelichting aan de minister van volksgezondheid. “Zij moeten vooral de dilemma’s duidelijk neerleggen. Het kabinet kan dan die afweging maken.”

… Heeft een voorzitter die minder dicht bij het kabinet staat

Het OMT zat nog net niet bij het kabinet op schoot, zo signaleerde de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) vorige week in haar lijvige rapport. Vooral de volle agenda van voorzitter Jaap van Dissel werd kritisch onder de loep genomen: die zat – op verzoek – bij vrijwel elk crisisoverleg.

Het gevolg: het OMT hield teveel rekening met de haalbaarheid van adviezen, bijvoorbeeld waar het ging over het gebruik van (schaarse) mondkapjes en testen. Zo onthulde Nieuwsuur dat het ministerie van volksgezondheid het RIVM tekstsuggesties gaf bij de concept-adviezen van het OMT. Sommige suggesties belandden zelfs in de notulen van de OMT-vergaderingen.

“Van Dissel zat te dicht tegen de beleidsmakers aan”, stelt crisisexpert en hoogleraar Arjen Boin. “Als ik weet wat jij wilt horen, en wij hebben een band, ik hoor bij het team, dan is het menselijk dat dat gaat meewegen.” Wat Boin betreft, moet de OMT-voorzitter bij een volgende crisis niet te vaak en te lang met ministers vergaderen.

Boin snapt dat het kabinet behoefte heeft aan een deskundig adviseur, maar dat moet volgens hem iemand anders zijn dan de OMT-voorzitter. Hij pleit voor een aparte chief scientific advisor. “Anders krijg je rolvervaging. Een OMT-voorzitter moet binnenkomen in het Catshuis, in tien minuten het advies toelichten, een paar vragen beantwoorden en weer vertrekken.” Ook zou zo'n aparte adviseur naast de premier of de minister kunnen plaatsnemen bij persconferenties, in plaats van iemand uit het onafhankelijke OMT, aldus Boin.

Is het anders verdelen van rollen die Van Dissel bij deze pandemie vervulde nodig? Volgens de Onderzoeksraad voor de Veiligheid zitten er wel degelijk checks and balances (controlemechanismes) in het huidige systeem, maar werden die niet altijd nageleefd. Oud-OMT-voorman Coutinho ziet daarin het antwoord. Het OMT-model is volgens hem prima, alleen moeten politici en experts hun rollen goed gescheiden houden.

Coutinho vindt dat het voorzitterschap van het OMT in handen moet blijven van de directeur van het Centrum Infectieziektenbestrijding (Cib) van het RIVM – op dit moment Van Dissel. “Op het Cib is alle kennis aanwezig”, zegt Coutinho. “Die directeur is echt een spin in het web.”

OMT-lid Koopmans vraagt zich af of je zwart op wit kunt vastleggen dat het OMT de haalbaarheid van adviezen niet meer mag meewegen, omdat dit aan de politiek zou zijn. “Stel wij zeggen: ‘zorg dat je iedereen kan testen’. En het antwoord van de politiek is: ‘onmogelijk’. Dan moet de politiek beslissen wie er getest wordt. Wat doet die dan? Die legt de bal gewoon weer terug bij de experts. De afweging hoe je met schaarse middelen het grootste effect behaalt hoort thuis in het OMT.”

… Wordt vaker kritisch tegen het licht gehouden

In het najaar van 2020 lopen de spanningen binnen het OMT flink op. OMT-leden hebben het gevoel dat politici het advies voorkoken en zij moeten tekenen bij het kruisje. Cruciale vragen of politiek gevoelige onderwerpen, zoals een lockdown of de sluiting van scholen, zijn daardoor soms onbespreekbaar.

Vrijdag 6 november 2020 is in die zin een bijzondere dag: voorzitter Van Dissel besluit de vergadering te verplaatsen naar vrijdag, voorafgaand aan zijn zondagse ontmoeting met politici in het Catshuis over het coronabeleid. Het lijkt een subtiele verandering maar voormalig OMT-lid Anja Schreijer noemde het besluit in de Volkskrant cruciaal, omdat het vóór in plaats van na het Catshuisoverleg wordt gepland. “Tot dat moment kun je je afvragen hoe onafhankelijk wij waren.”

De oplopende spanning in het OMT had misschien voorkomen kunnen worden door het functioneren eerder te evalueren. In zijn evaluatie oordeelde de OVV dat er tot september 2020 sprake was van een ongezonde situatie. Het OMT hield zich te veel bezig met politieke vraagstukken en er ontstond soms tunnelvisie.

Die vaststelling kwam te laat, oordeelt hoogleraar Arjen Boin. Een OMT in een nieuw jasje zou kritiek moeten organiseren, vindt hij. “Nu moest dat voornamelijk uit de media komen, van mensen zoals ik die daar wat roepen. Eigenlijk zou je een unit van crisisexperts moeten hebben, die ongevraagd advies geven over de aanpak.”

Binnen het Outbreak Management Team zelf is voor evaluatie te weinig tijd geweest, zegt lid van het eerste uur Marion Koopmans. Zelf had ze wel behoefte aan bezinning. “In de zomer van 2020 hebben we het geprobeerd, maar toen was iedereen moe en moesten er alweer andere dingen gebeuren”, vertelt ze. “Tijdens de bijeenkomsten van het OMT was er simpelweg geen tijd. Meestal lagen er al een hoop vragen klaar en waren er veel presentaties om door te nemen. Evaluatie zou je systematisch meer kunnen organiseren.”

Nu de eerste evaluatie van de OVV er ligt – er volgen er nog twee – lijkt de rol van het OMT in deze crisis even uitgespeeld. Dat blijkt uit het hoofdstuk met aanbevelingen, waarin vooral vergezichten staan. Concrete verbeterpunten voor het OMT gaf OVV-voorzitter Jeroen Dijsselbloem niet.

Wat Koopmans, die niet is gehoord door de OVV, mist in het rapport van de Raad, is een evaluatie van hoe de gang van zaken zich hier verhoudt tot wat er in andere landen is gedaan. Ze vindt de evaluatie kort door de bocht gezien de complexiteit van de crisis en noemt de manier waarop de buitenwacht vervolgens oordeelt over OMT-voorzitter Jaap van Dissel ‘schandelijk’.

Bovendien waarschuwt Koopmans voor te harde conclusies op basis van deze uitzonderlijke pandemie. “De OMT-structuur zoals we die sinds 1995 kennen heeft bij allerlei uitbraken zoals de varkensgriep, Q-koorts en ebola prima gewerkt. Laten we dat niet zomaar overboord gooien met de constatering dat er geen goede crisisstructuur is, want dan gooi je het verkeerde deel van het badwater weg.”

Lees ook:

Stop met de fixatie op coronacijfers - het is nu tijd voor bezinning, zegt de Denker des Vaderlands

Na jaren vol cijfers over corona is het tijd om na te denken over de betekenis ervan, zegt Denker des Vaderlands Paul van Tongeren. ‘We kunnen slecht omgaan met onzekerheid, geduld en doodsangst.’

Covid blijft een A-ziekte, maar voor hoe lang is dat nog nodig?

Bij ziekten met een A-status heeft de minister verregaande bevoegdheden. Minister Ernst Kuipers vindt dat covid nog steeds op de A-lijst hoort, maar de Eerste Kamer is kritisch.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden