Schaduwonderwijs

Zijn student-examentrainers de oplossing voor het lerarentekort?

Leerlingen van het Teylingen College Leeuwenhorst tijdens de pauze.  Beeld ANP
Leerlingen van het Teylingen College Leeuwenhorst tijdens de pauze.Beeld ANP

Het lerarentekort loopt de komende jaren verder op, blijkt uit de jongste voorspellingen. Soms lijkt het alsof alles al is geprobeerd om de leraar van de toekomst op te sporen. Maar er komen nog altijd frisse ideeën uit een denktank.

Joost van Egmond

Als een ongrijpbaar spook dwaalt het lerarentekort door de gangen van scholen. Niemand weet precies hoe groot het is, laat staan hoe het opgelost moet worden. Maar de Nationale DenkTank, een brainstormgroep voor maatschappelijke problemen, denkt de sleutel te hebben gevonden voor althans een deel van dat probleem.

Die oplossing zou ironisch genoeg moeten komen uit het schaduwonderwijs, de tweede boze geest die onderwijsland uit zijn slaap houdt. Ouders geven jaarlijks een groeiend bedrag uit aan bijlessen en examentrainingen, nu al circa 285 miljoen euro. Vaak wordt dat gezien als een geduchte concurrent voor het gratis en open onderwijs.

Warmlopen in de schaduw

Maar het is ook een kweekvijver, bedacht Joran Buwalda, student natuurkunde, dit jaar lid van de denktank en, cruciaal, zélf een examentrainer. Hij zag om zich heen grote groepen studenten zoals hij, die de examentraining als bijbaan deden. En dat is in zijn ogen een perfecte springplank richting leraarschap. “Deze mensen staan echt voor een klas. Examentraining geef je voor een groep van dertig leerlingen in hun laatste schooljaar, als voorbereiding op het centraal schriftelijk. Het is niet alleen begeleiding, het is echt een vorm van lesgeven.”

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Deze groep ‘flirt’ met het onderwijs, in de termen van de denktank. Komt er ook iets moois uit die flirt? Voor rond de 10 procent wel, wijzen enquêtes onder de doelgroep uit. Deze groep wil de lerarenopleiding doen, of is daar al mee bezig. Maar een veel grotere groep, 60 procent, twijfelt. En daar liggen kansen, zegt de denktank.

Doorvragen bij een kleine groep van de twijfelaars geeft inzicht in hun dilemma’s. Veelgenoemde bezwaren zoals te hoge werkdruk of te laag salaris neem je niet zomaar weg, concludeert Buwalda. Dat maakt ongeveer de helft van de twijfelaars moeilijk bereikbaar. Maar de andere helft is kansrijker.

Misverstanden wegnemen

Dat wekte de interesse van de universitaire lerarenopleidingen. De Universiteit van Amsterdam en de universiteiten van Leiden en Utrecht werken met de denktank aan plannen om meer mensen uit deze twijfelgroep ‘binnen te halen’.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

“Hier zitten zeker heel veel potentiële leraren”, zegt Jacobijn Olthoff van de UvA. “Ze kozen voor deze bijbaan, dus ze hebben hart voor onderwijs en ze hebben relevante ervaring. We hebben dan ook al mensen uit deze doelgroep in de opleidingen, maar het is minder dan je zou verwachten. Dat willen we graag verbeteren.”

Het gaat niet om misselijke aantallen. Alleen al in de drie grote bètavakken, wiskunde, natuurkunde en scheikunde, werken volgens een schatting van de denktank een dikke duizend studenten als examentrainer. En elk jaar zwaait pakweg een kwart van die groep af, rijp om te benaderen voor de lerarenopleiding.

Dit zijn mensen van wie menig schooldirecteur zou watertanden. De tekorten aan leraren zijn in die vakken groot en groeiend. Als het Buwalda en consorten inderdaad zou lukken om een fors aantal twijfelaars het onderwijs in te lokken, ben je een eind op weg om het lerarentekort voor die vakken in het voortgezet onderwijs op te lossen.

Om te beginnen berusten heel wat drempels om de stap te maken op misverstanden, zegt Buwalda. Dan gaat het bijvoorbeeld om het vinden van een goede vervolgopleiding tot leraar. “Veel studenten denken dat er geen lerarenopleiding bestaat die aan hun criteria voldoet, maar die blijkt er vaak wel te zijn.” Die verwarring is de studenten ook vergeven, gezien het enorme aantal lerarenopleidingen dat hbo’s en universiteiten bieden. Het is tegelijk ook een drempel die vrij gemakkelijk is weg te nemen.

Aandacht voor vaardigheden

Buwalda bekijkt nu met de deelnemende universiteiten hoe deze doelgroep beter kan worden aangeboord. Bovenaan het lijstje staan oriëntatiedagen speciaal voor examentrainers, waarop aspiranten persoonlijk advies krijgen over opleidingstrajecten die het best bij hen passen.

Dat is echt laaghangend fruit, denken Buwalda en de deelnemende universiteiten. En ze verwachten er veel van. “In de beeldvorming is er misschien een wirwar aan opleidingen”, zegt Olthoff, “maar als je met mensen gaat praten en ze vertellen wat hun achtergrond is, kom je al gauw tot een keuze uit twee of drie geschikte opleidingen. Het is dus vooral zaak er even voor te gaan zitten en dat gesprek aan te gaan.”

Iets ingewikkelder, maar haalbaar, is het aanbieden van vrijstellingen op de lerarenopleiding. Examentrainers hebben vaak een grote bagage aan relevante ervaring die op de lerarenopleiding niet altijd wordt gezien. Dat kan beter, al noemt Olfhoff dit deels een oude discussie. “De lerarenopleidingen zijn al heel erg ingericht op maatwerk. Wat wij merken is dat aandacht geven alles is. Het helpt veel als mensen merken dat ze worden gehoord en gezien als doelgroep. Daar willen we veel meer aan werken.”

Ook hier kom je ver door misverstanden weg te nemen, merkte Buwalda. “Toen ik bij lerarenopleidingen uitlegde wat een examentrainer allemaal doet, was er veel meer begrip. De examentrainers hebben al goede presentatievaardigheden en didactische vaardigheden. Ik merk dat daar beter over te praten valt naarmate opleidingen zich meer verdiepen in wat examentrainers al hebben gedaan.”

Vrijstellingen zijn geen wondermiddel. Om te beginnen verkorten ze vaak niet de duur van een opleiding. Dat je een vak niet hoeft te volgen is één ding, maar het is door de roosterindeling niet altijd mogelijk om het volgende vak daardoor vroeger te volgen. Het resultaat is dus vooral de vergrote motivatie die het erkennen van iemands vaardigheden oplevert, en daarnaast vrije tijd.

De uitdaging is om die nuttig te besteden. “We willen voor deze groep, in samenwerking met andere universiteiten, extra verdieping kunnen organiseren”, zegt Olthoff. “Lezingen en workshops bijvoorbeeld. Het is interessant om te kijken wat dat oplevert.”

Meer flexibiliteit

Een andere veelgehoorde drempel is het gebrek aan flexibiliteit dat veel studenten verwachten van een onderwijscarrière. Wat kun je ernaast doen, en wat zijn de doorgroeimogelijkheden? Die zullen nooit gigantisch worden. Een docent is en blijft in de eerste plaats docent. Maar het stereotype van een rotsvaste baan die 45 jaar dezelfde blijft is echt achterhaald, betoogt Buwalda.

Dat is Olthoff hartgrondig met hem eens. Zij wijst op het concept van de hybride docent, die een deel van de week voor de klas staat en ernaast iets heel anders doet. “Dat is een van de manieren waarop sommige mensen de lol erin houden. Daarnaast brengen we ook de ontwikkelingsdomeinen in kaart. Welke vaardigheden hebben mensen die goed zijn als leraar, en waar kunnen ze die vaardigheden nog meer inzetten?"

“Als een leraar zich na een tijdje echt lekker voelt in de klas en het vak in de vingers heeft, als je zo’n groep van dertig pubers in de hand hebt en iets kunt leren, reken maar dat je jezelf dan een leider kunt noemen! Dat kun je ook in een andere context inzetten.”

Die mogelijkheden zijn eindeloos en worden door zowel lerarenopleidingen als scholen druk verkend, via uitwisselingen bijvoorbeeld, en in voortgangsgesprekken. De vraag ‘zit je lekker op je plek en waar wil je je in ontwikkelen?’ wordt steeds vaker gesteld. En dat is geen wassen neus, betoogt Olthoff. “Mensen vragen erom en verdienen het ook. Het is iets dat juist deze doelgroep ook echt nodig heeft.”

Ei van Columbus

Of het aanboren van deze doelgroep inderdaad het lerarentekort zal oplossen, moet de praktijk de komende jaren uitwijzen. De getallen om een echt verschil te kunnen maken zijn er, maar veel zal afhangen van de vraag of het lukt de grote groep twijfelaars te bereiken. “Er moet een vuurtje gaan branden onder examentrainers”, verwoordt Buwalda het. “Het verhaal dat we deze doelgroep kunnen vertellen is goed, maar we zullen eerst aandacht moeten krijgen. Dat is de grote uitdaging.”

Rest de vraag: gaat Buwalda zelf voor de klas staan? “Dat is een strikvraag”, erkent hij lachend. “Mijn vriendin komt uit Noorwegen, en ik ga nu eerst mijn master in dat land doen. De kans bestaat natuurlijk dat ik daar vervolgens blijf. Maar als ik terugkom naar Nederland, sta ik zeker vooraan in de rij voor zo’n flexibele lerarenopleiding. Hybride docent is mijn droombaan.”

De Nationale DenkTank

Elk jaar stort de Nationale DenkTank zich op een aantal prangende kwesties in bijvoorbeeld onderwijs, zorg of duurzaamheid. Jonge academici uit verschillende disciplines werken vier maanden samen om een frisse blik op oude problemen te ontwikkelen. Dit jaar is onderwijs het thema. Het plan om eindexamentrainers voor de klas te krijgen is een van de zes onderwijsplannen die deze week werden gepresenteerd.

Lees ook:

Aantal Pabo-aanmeldingen loopt terug, minister noemt het lerarentekort nu ‘ernstig’

Het aantal studenten aan lerarenopleiding Pabo daalt dit jaar fors. De afgelopen jaren steeg het, maar voor komend jaar zijn we terug op het aantal van 2018, denkt demissionair minister van onderwijs Ingrid van Engelshoven. Die daling betekent dat het lerarentekort verder zal oplopen.

Het lerarentekort oplossen? Er zijn andere oplossingen dan met geld strooien

Meer flexibiliteit, meer vaste banen en minder werkdruk helpt beter tegen het lerarentekort dan meer salaris, denkt Brigitte Brinkel, leerkracht in Amsterdam Nieuw-West.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden