Roofkunst

Zijn fossielen wel roofgoederen? Naturalis twijfelt nog

De schedel van de Javamens, geprojecteerd op een model. Het is het topstuk uit de Dubois-collectie van museum Naturalis, die Indonesië graag terug wil halen. Beeld Werry Crone
De schedel van de Javamens, geprojecteerd op een model. Het is het topstuk uit de Dubois-collectie van museum Naturalis, die Indonesië graag terug wil halen.Beeld Werry Crone

Roofkunst moet terug naar de rechtmatige eigenaar, daarover zijn de meeste experts het wel eens. Maar geldt dat ook voor fossielen? ‘Het is in onze ogen onvergelijkbaar.’

Merijn van Nuland

Wat de interessantste stukken zijn in deze kamer? Daar hoeft collectiebeheerder Natasja den Ouden van museum Naturalis niet lang over na te denken. Snel beent ze langs de versteende kiezen van uitgestorven olifanten en de hoorns van een stel waterbuffels, linea recta naar een aantal ogenschijnlijk saaie kartonnen dozen, ver achteraan in het depot. “Kijk, helemaal gevuld met kiezen van orang-oetans”, zegt ze trots. En zo bevat ieder doos wel wat bijzonders, in deze uitgestrekte zaal vol stellingkasten.

Wetenschappelijke schat

Hier, op de zestiende verdieping van Naturalis in Leiden, ligt namelijk een van de belangrijkste wetenschappelijke schatten van Nederland: de fossielenverzameling van Eugène Dubois. Hij vertrok eind negentiende eeuw naar Indonesië, en groef daar een gigantische hoeveelheid oude botten op. Een piepklein deel van de 40.000 voorwerpen ligt beneden in het museum, maar de meeste stukken moeten het doen met een plekje in dit depot. Al wordt ook naar deze stukken volop onderzoek naar gedaan, verzekert Den Ouden.

Collectiebeheerder Natasja den Ouden in het Dubois-depot in Naturalis. Beeld Werry Crone
Collectiebeheerder Natasja den Ouden in het Dubois-depot in Naturalis.Beeld Werry Crone

De vraag is echter voor hoe lang ze hier nog blijven. Indonesië beschouwt de Dubois-fossielen als geroofd erfgoed en wil ze graag terug, werd maandag bekend. Dat geldt ook voor het absolute topstuk uit de collectie: de restanten van de Javamens, een vroege mensachtige die lange tijd werd gezien als belangrijke schakel tussen aap en mens.

Maar kun je van fossielen eigenlijk wel zeggen dat ze zijn geroofd? Het antwoord op die vraag zal in grote mate bepalen of de Dubois-collectie in Nederland blijft, of toch terug naar Indonesië gaat.

‘In onze ogen onvergelijkbaar’

“We hebben een goede samenwerking met Indonesië”, benadrukt Naturaliswoordvoerder Corine van Impelen voordat ze op de vraag ingaat. “En die relatie willen we absoluut niet verstoren. Want waar de collectie ook terechtkomt, het onderzoek moet doorgaan. Dat is ons uitgangspunt.” Het museum verleent dan ook volledige medewerking aan de commissie-Gonçalves, die de Indonesische claims vanaf december verder moet onderzoeken.

Tegelijkertijd stelt Naturalis dat een fossielencollectie ‘onvergelijkbaar is’ met geroofde kunstvoorwerpen. “Onze collectie is verzameld voor de wetenschap, en dat gebeurde vaak op een heel andere manier dan bij kunstobjecten. Kunst is soms meegenomen uit tempels, terwijl natuurhistorische objecten vrij voor het oprapen lagen. In zeker zin kun je het vergelijken met het meenemen van een steen tijdens je vakantie, al ging Dubois natuurlijk iets gerichter te werk.”

Fossielen in het Dubois-depot van Naturalis. Hier onder meer de kiezen van een stegodon, een uitgestorven olifantensoort. Beeld Werry Crone
Fossielen in het Dubois-depot van Naturalis. Hier onder meer de kiezen van een stegodon, een uitgestorven olifantensoort.Beeld Werry Crone

Naturalis benadrukt ook dat de Dubois-collectie in Leiden in goede handen is. Het museum is met dank aan Dubois een belangrijk wetenschappelijke knooppunt, en onderzoekers van over de hele wereld komen hier zijn fossielen onderzoeken. Van Impelen: “Zo’n knooppunt kan ook ergens anders op de wereld ontstaan, maar je hebt het niet zomaar voor elkaar.” Daarom is het volgens Naturalis goed dat de commissie-Gonçalves de Indonesische culturele belangen afweegt tegen het belang van de wetenschap.

Onvoorwaardelijk teruggeven

Roofkunst-expert Jos van Beurden kan zich absoluut niet vinden in de opvattingen van Naturalis. Zo was hulp van de lokale bevolking bijvoorbeeld cruciaal om de vindlocatie van de Javamens aan te wijzen, en is ook de opgraving zelf voornamelijk door de plaatselijke bevolking gedaan. Je kunt volgens hem dus niet zomaar zeggen dat een natuurhistorische vondst een kwestie van toeval of oprapen is.

Indonesië maakt zich bovendien al decennialang hard voor teruggave van de Javamens, en dat moet Naturalis weten. Zo beloofde Nederland in 1975 uit te zoeken wie de rechtmatige eigenaar is, maar kwam ons land die afspraak niet na. “Het museum had al veel verder kunnen en moeten zijn met het herkomstonderzoek naar de betwiste stukken.”

‘Een beetje neokoloniaal’

Van Beurden denkt daarnaast dat Indonesië prima de rol van wetenschappelijk knooppunt kan vervullen, en vindt het zelfs ‘een beetje neokoloniaal’ om te suggereren van niet. Zo heeft het land een modern fossielenmuseum in Sangiran, waar de Javamens naar toe zou kunnen. “In zekere zin is dat toegankelijker dan Leiden, want Aziatische wetenschappers krijgen niet zomaar een visum voor Nederland. Andersom is dat nooit een probleem.”

Lees ook:

Eugène Dubois ontdekte een topstuk uit de menselijke evolutie, maar het kwartje viel pas later

De Javamens was niet de ontbrekende schakel die zijn ontdekker, Eugène Dubois, erin zag. De resten zijn wél het oudste bewijs dat aap en mens verbonden zijn.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden