Sociale normen

Zeggen we na de coronacrisis de drie zoenen voorgoed gedag?

Rutte en Merkel in 2017. Beeld EPA
Rutte en Merkel in 2017.Beeld EPA

De coronacrisis maakt fysiek contact ongepast en ongewenst. Ook de door velen verguisde drie zoenen verdwenen uit ieder familiebezoek. Is het voorgoed gedaan met de driekus?

Het was al jaren een ergernis van ontwikkelingspsycholoog Dolph Kohnstamm, toen hij in 2002 besloot: die drie obligate, natte zoenen op iedere kringverjaardag, ik wil ze niet meer. Kohnstamm vergaarde snel landelijke bekendheid met zijn ‘zoenbutton-actie’, waarmee mensen konden aangeven één, twee, drie, of helemaal geen zoenen te verkiezen bij een sociale ontmoeting.

Zijn actie bleek razend populair: binnen een mum van tijd verkocht de psycholoog duizenden buttons. Kohnstamms website raakte volledig overbelast, vanwege het hoge aantal bezoekers. “Toch is er sindsdien weinig veranderd aan de populariteit van de Brabantse drieklapper”, blikt de nu 84-jarige Kohnstamm met enige weemoed terug.

De coronacrisis is mogelijk de redder in nood voor de teleurgestelde ontwikkelingspsycholoog. Voor ouderen is het in ieder geval klaar met de driekus: bijna twee derde zegt de gewoonte het liefst gedag, schreef het Ouderenfonds deze week. Ook twee leden van RIVM-gedragsunit verwachten de gewoonte voorgoed gedag te zeggen. Is dit het einde van de driekus?

Paul van Lange, hoogleraar psychologie aan de VU, vermoedt van wel. “Helaas zal het virus voorlopig deel uitmaken van de samenleving, door mutaties of omdat niet iedereen zich wil laten vaccineren. De driekus past daar niet bij.” Dat een crisis zo’n cultuurverschijnsel in één keer wegvaagt, is opvallend: “Normaal gaan cultuurveranderingen langzaam en geleidelijk. Met een natuurramp of ziekte als corona gaat dat anders: dan kunnen sociale normen abrupter omslaan.”

Angst voor besmetting

Het vermijden van fysiek contact uit angst voor besmetting is historisch gezien gebruikelijk, vertelt historica en etiquette-expert Reinildis van Ditzhuyzen. “Zo was handen schudden tot 1800 not done. Je kon immers geïnfecteerd worden door mensen met een enge ziekte. Zeker tussen mensen uit verschillende sociale klassen bleef het bij het afnemen van je hoed, als begroeting.” Dat veranderde toen een groep Engelse Quakers in 1800 de gelijkwaardigere handgroet introduceerde. “Het handenschudden werd steeds normaler”, zegt Van Ditzhuyzen. “In etiquetteboek Hoe hoort het eigenlijk? schreef Amy Groskamp-Ten Have in 1939 al dat er te veel handen werden gegeven.”

Nu signaleert Van Ditzhuyzen: die voorzichtigheid uit 1800, uit angst voor besmetting, is weer terug. “En zal vermoedelijk blijven”, stelt ze. “Corona maakt ons bewust van de gezondheidsrisico’s van fysiek contact. Ik vermoed dat we onze spreekwoordelijke handschoen aanhouden.”

Waar komen de drie zoenen vandaan?

De jongere generatie, die is opgegroeid met de verplichte drie zoenen bij een familiebezoek zal het misschien verbazen, maar de driekus betrad Nederland pas in de jaren tachtig. “Vermoedelijk kwam het gebruik vanuit bepaalde regio’s op het Franse platteland eerst naar Brabant en Limburg en toen naar de rest van het land”, vertelt etiquettespecialist en historica Reinildis van Ditzhuyzen. Dat eerst de zuidelijke provincies startten met de gewoonte, is volgens haar geen toeval. “Ik vermoed: de katholieken zijn uitbundiger dan de calvinisten, hun heilige misviering is totaal anders dan die van de sobere protestanten. De drie zoenen passen daarbij: we vinden elkaar zó leuk, een of twee is simpelweg niet voldoende.” Overigens kust een deel van de Fransen slechts twee, of zelfs maar een keer, afhankelijk van waar ze wonen.

Ook het massatoerisme vanaf de jaren zeventig speelt mee, denkt Peter Jan Margry, die voor het Meertens Instituut sociale gebruiken onderzoekt. “Steeds meer Nederlanders gingen op vakantie naar het Franse platteland, zagen de driekus op brocantemarktjes en namen het terug naar Nederland.” Daarbij speelde ook de televisie een rol: “Bekendheden adopteerden de gewoonte op tv, waarna de trouwe kijker het overnam.”

Strakkere samenleving

Dat de drie zoenen mogelijk verdwijnen, maakt deel uit van een grotere culturele verschuiving die corona in gang zette, denkt Van Lange. “Voor corona was Nederland een ‘losse samenleving’, we gingen soepel met regels om”, zegt hij. Ook afstand houden lukte Nederlanders maar mondjesmaat. “De dreiging was immers klein: we hebben tot 2020 weinig besmettelijke virussen gekend. Daardoor ging het invoeren van coronaregels een stuk moeizamer dan bijvoorbeeld in Japan, of Singapore, waar ze in 2002 te maken hadden met de Sars.” Nu, na ruim een jaar corona, is dat wel anders. “De samenleving is strakker geworden”, zegt de hoogleraar. “Het zoenen van verre kennissen, dat doe je niet meer. In de trein houdt iedereen toch een stukje meer afstand.”

Blijft dat ook zo als iedereen die dat wil (hopelijk) na de zomer is gevaccineerd? “Niet volledig, want sociaal contact hoort bij de mens. Het wordt wel selectiever”, vermoedt Van Lange. “Onze sociale kring wordt kleiner en niet iedereen krijgt automatisch meer drie zoenen: wel de directe familie, maar niet een verre kennis.” Dat geldt voor zowel jongeren als ouderen, denkt hij. “Voor ouderen is het bewustzijn voor hun gezondheidsrisico’s groter”, zegt hij. “Jongeren, aan de andere kant, laten de ongeschreven gewoonte makkelijker achter zich. Wel zie je bij hen dat de groepsdruk groter is: zij beginnen elkaar alweer voorzichtige knuffels te geven.” Van Ditzhuyzen verwijst naar haar kinderen in Amsterdam, die elkaar allang niet meer met drie zoenen begroeten. “Dat is langzaam overgegaan naar een.”

Nieuwe actie

Helemaal gerust is Dolph Kohnstamm er niet op. Hij vermoedt, als initiator van zijn naar eigen zeggen ‘mislukte’ zoenbutton-actie, dat als de coronacrisis voorbij is, het volgende carnavalsfestijn zal leiden tot nieuwe Brabantse drieklappers. “Die provincie is er immers aan gehecht en er trots op.” Is een nieuwe button-actie nodig, om de drie zoenen eens en voor altijd gedag te zeggen? Kohnstamm gaat het niet meer doen. “Maar wie weet kunnen ze er een nieuwe bekende Nederlander voor interesseren.”

Ook hoogleraar Van Lange ziet een nieuwe zoenbutton-actie wel zitten. “Het is al makkelijker om nee te zeggen tegen de driekus bij een begroeting dan vroeger. Maar om dat algemeen te maken, is een publieke actie een goed idee.” Hij stelt een nieuwe SIRE-campagne voor, zodat mensen elkaar makkelijker kunnen corrigeren als men te dicht in de buurt komt. “Met als slogan: Respecteer mijn Ruimte”, glundert hij. “Dat allitereert goed en is een klein zinnetje dat je er zo tussendoor kan gooien, zonder dat het onaardig klinkt.”

Het zou de allerlaatste donderslag kunnen zijn voor de gevreesde Brabantse drieklapper. Kohnstamm stelt: “Daar is het wel tijd voor.”

Lees ook:

Corona brengt een einde aan ‘la bise’ in Frankrijk

De vluchtige zoenen waarmee Fransen niet alleen hun familie en vrienden maar ook hun collega’s dagelijks begroeten, voordat de pandemie losbrak, staan op de tocht.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden