Verkiezingen

Wijziging Grondwet moet Eerste Kamer op afstand 'dagelijkse politiek’ zetten

Minister Kajsa Ollongren van binnenlandse zaken tijdens het eerste Vragenuurtje in de Tweede Kamer. Beeld ANP

Het kabinet wil de verkiezing van de Eerste Kamer ingrijpend wijzigen, met senatoren die zes jaar dienen.

De verkiezingen voor de Eerste Kamer moeten rigoureus anders, vindt het kabinet. Op korte termijn wil het de Grondwet wijzigen om de Eerste Kamer meer ‘op afstand van de dagelijkse politiek’ te zetten. Verkiezingsuitslagen werken nu te abrupt door in de samenstelling van de Eerste Kamer, vindt het kabinet.

Het kiesstelsel moet terug naar vóór 1983, schrijven premier Rutte en minister Kajsa Ollongren (binnenlandse zaken) in een concept-grondwetswijziging. Net als vroeger moet de Eerste Kamer weer in fases worden gekozen. Elke drie jaar moet de helft van de Eerste Kamer worden vervangen. De nieuwe senatoren worden dan voor zes jaar aangesteld. Drie jaar later wordt de andere helft van de Eerste Kamer vervangen. Eerste Kamerleden hebben nu een termijn van vier jaar.

Het kabinet verhult niet dat de continue dreiging van verlies van een meerderheid in de senaat de aanleiding is. “Iedere vier jaar is de vraag prominent aan de orde of de coalitiepartijen een meerderheid behalen in de Eerste Kamer”, schrijven Rutte en Ollongren in de toelichting op het wetsvoorstel. “Er komt zo te veel nadruk te liggen op het politieke karakter van de Eerste Kamer.”

Vaart erin

Ollongren zet de vaart erin, door het wetsvoorstel nu al klaar te hebben. Ze kondigde twee maanden geleden de eerste plannen in die richting aan. De ambitie is om de grondwetswijziging nog deze kabinetsperiode door de Tweede en Eerste Kamer te loodsen, meldt haar woordvoerder. Dat zou betekenen dat kiezers mogelijk al in 2023, bij de eerstvolgende Statenverkiezingen, te maken krijgen met de veranderingen.

De wijziging waar het kabinet op aanstuurt, is dat er een minder directe koppeling komt tussen de verkiezingen van de Provinciale Staten en de Eerste Kamer. Nog steeds zullen de kiezers de Provinciale Staten kiezen, die daarna de Eerste Kamer kiezen, zoals nu. Maar dat gebeurt niet meer per se in hetzelfde jaar. In sommige situaties kan het tot drie jaar duren voor de stem van de kiezer wordt ‘vertaald’ naar de Eerste Kamer. 

Politieke schokgolven zullen zo minder doorwerken in de Eerste Kamer. Dat een nieuwe partij, zoals Forum voor Democratie, in één keer de grootste wordt in de Eerste Kamer is dan uitgesloten. Het kan ook niet meer gebeuren dat een zittend kabinet in de senaat zijn meerderheid in één keer verliest, zoals nu.

Burgers spreken in

Het kabinet wil ook bereiken dat de provinciale verkiezingen weer over de provincie zelf gaan en ‘recht doen aan de eigen legitimatie’ van de Provinciale Staten.

Burgers kunnen als eerste op de plannen inspreken, doordat het kabinet die op internet ter consultatie heeft aangeboden, nog voordat ze naar de Tweede Kamer gaan. Mogelijk leidt dat nog tot aanpassingen, zegt het ministerie van binnenlandse zaken.

Coalitiepartij CDA is een uitgesproken voorstander van het plan. Die partij vroeg onlangs om het kiesstelsel van voor 1983 terug te halen. Het CDA maakte zich zorgen om het kapen van de provinciale verkiezingen door landelijke politici. Kritisch is echter de staatscommissie-Remkes, die in juni nog het kabinet adviseerde om niet terug te keren naar het oude kiesstelsel.

Kleine partijen hebben straks minder kans op een zetel. Als er elke drie jaar nog maar 37 of 38 zetels in de Eerste Kamer te vergeven zijn, wordt het moeilijker er één binnen te halen. De SGP zou waarschijnlijk geen zetel krijgen. Minister Ollongren onderzoekt of dat nadeel nog kan worden ondervangen.

Lees ook: 

Democratie krijgt groot onderhoud

Het kabinet vroeg een speciale staatscommissie om het parlementair stelsel nog eens goed tegen het licht te houden. Zelfs het referendum is niet van tafel. Volgens het kabinet en de commissie-Remkes is er dan ook echt iets aan de hand: het parlementair stelsel is toe aan groot onderhoud.

Lees ook: Kies de Eerste Kamer anders

commentaar.  De wijziging van de Grondwet uit 1983 was om meerdere redenen en met de kennis van nu een vergissing. Met de beste bedoelingen werd besloten voortaan de Eerste Kamer eens in de vier jaar te vernieuwen. Onmiddellijk als de door de kiezer nieuw samengestelde Staten in de provincies zijn geïnstalleerd, worden zij met deze wijziging van de Grondwet geacht een voltallige nieuwe Eerste Kamer samen te stellen. Tot de grondwetsherziening werd eens in de zes jaar de helft van de Eerste Kamer via een verkiezing door de leden van Provinciale Staten vernieuwd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden