Tweede Wereldoorlog

Wie was ‘Oranje Marie’ of Peter Will? Hof van Holland eert het Nijmeegse verzet

De onthulling van het Nijmeegse Jan van Hoof-monument in 1954, ter ere van de verzetsstrijders tijdens de Tweede Wereldoorlog. Beeld Hollandse Hoogte/ANP
De onthulling van het Nijmeegse Jan van Hoof-monument in 1954, ter ere van de verzetsstrijders tijdens de Tweede Wereldoorlog.Beeld Hollandse Hoogte/ANP

Nijmegen krijgt een verzetsbuurt met straatnamen vernoemd naar 23 helden. Historicus en adviseur Lennert Savenije hoopt dat toekomstige bewoners de namen gaan opzoeken.

Historicus Lennert Savenije moest toch even nadenken, toen het Nijmeegse stadsbestuur het hem in 2019 vroeg. Of hij wilde aanschuiven in de commissie die moest adviseren welke verzetsmensen een straatnaam verdienen in Hof van Holland, een nieuwbouwwijk die de komende jaren moet verrijzen.

Dat de gemeente Savenije vroeg, lag voor de hand: hij is verbonden aan de Radboud Universiteit en in 2018 gepromoveerd op een proefschrift over het Nijmeegse verzet. Deze week presenteerde het college 23 straatnamen, op advies van Savenije en de commissie – waar hij toch instapte.

“Het is eervol als je voor zoiets gevraagd wordt. Maar als historicus heb je ook de verantwoordelijkheid om buiten het politieke te blijven, zeker in tijden waarin standbeelden zo ter discussie staan”, legt Savenije uit. “Maar meedenken over hoe je mensen kunt uitnodigen om die verzetsgeschiedenis te leren kennen, het verhaal achter de straatnamen, dat is wel een taak voor een historicus. Wie was die ‘Oranje Marie’, of Peter Will? Ik hoop dat toekomstige wijkbewoners dat gaan opzoeken.”

Peter Will (1896-1945) verspreidde onder meer de illegale Trouw en bood hulp aan gestrande geallieerde vliegers. Hij stierf onderweg naar concentratiekamp Bergen-Belsen. Beeld Oorlogsgravenstichting
Peter Will (1896-1945) verspreidde onder meer de illegale Trouw en bood hulp aan gestrande geallieerde vliegers. Hij stierf onderweg naar concentratiekamp Bergen-Belsen.Beeld Oorlogsgravenstichting

Stadswandelaars

Het Nijmeegse verzet overstijgt de lokale geschiedenis, want het was verknoopt met nationale organisaties. Dat komt tot uitdrukking in de gekozen straatnamen. Daarnaast is het idee om ook niet-Nijmeegse stadswandelaars straks langs plekken te voeren die herinneren aan het verzet.

Een route moet stadswandelaars voeren langs plekken die herinneren aan het verzet. Beeld Louman & Friso
Een route moet stadswandelaars voeren langs plekken die herinneren aan het verzet.Beeld Louman & Friso

Savenije: “Nijmegen had altijd al een brugfunctie tussen het Nederland boven de rivieren en dat daaronder. Tijdens de bezetting werd het een verzamelpunt voor de landelijke hulp aan onderduikers en voor het gewapende verzet. Hier coördineerden ze hun activiteiten. Een paar personen die we voordragen voor straatnamen waren belangrijk voor dat landelijke netwerk.”

‘Het’ verzet is een moeilijke term, maakte Savenije al in zijn proefschrift duidelijk. “Collaboratie en verzet zijn verzamelbegrippen, waar je van alles onder kunt scharen. Bij collaboratie denk je algauw aan de NSB, en bij verzet aan Soldaat van Oranje, of jongensboekachtige sabotage. Maar in 1940 waren er andere vormen van onmin met de bezetting dan wat later overging in het verzet zoals we dat kennen.”

Verschuivingen vonden mettertijd ook plaats aan de collaboratiekant, legt Savenije uit. In Nijmegen was de Nederlandsche Unie, die constructief wilde samenwerken met de bezetter, sterk vertegenwoordigd. De latere verzetsman Victor Beermann leerde er mensen kennen met wie hij later illegale kranten distribueerde en onderduikers hielp.

Benoeming NSB’er katalysator van verzetsactiviteiten

De antagonisten versterkten elkaar, benadrukt Savenije. “Zo is de benoeming van een NSB-politiecommissaris in Nijmegen een katalysator van verzetsactiviteiten geweest. Tegenover de vijf tot tien NSB’ers in het apparaat die functioneerden als handlangers van de Duitsers stonden ongeveer evenzovele agenten die hun eigen verzetsgroep binnen de politie vormden.”

Een van hen was Jeannette Geldens, kandidaat voor een straatnaam. “De meeste Joodse Nijmegenaren zijn in een vroeg stadium afgevoerd naar de kampen. Maar zij weigerde de opdracht om Joden op te pakken en werd daarvoor uit dienst gezet. Ze was geïnspireerd door haar katholieke geloof, en oproepen uit de kerk om je geweten te volgen. Je denkt bij verzet algauw aan protestanten, communisten en sociaaldemocraten. Die komen ook in onze voorstellen, maar er waren ook priesters en paters bij betrokken.”

Jozef Rodriguez (1900-1944), ex-Knil-militair, was een van de twaalf Surinamers die wegens verzetsactiviteiten zijn omgebracht. Hij was betrokken bij de verspreiding van illegale pamfletten. Beeld Oorlogsbronnen
Jozef Rodriguez (1900-1944), ex-Knil-militair, was een van de twaalf Surinamers die wegens verzetsactiviteiten zijn omgebracht. Hij was betrokken bij de verspreiding van illegale pamfletten.Beeld Oorlogsbronnen

Sluiting universiteit

Aanjager van het verzet was ook de sluiting van de universiteit in Nijmegen in 1943. Savenije: “Studenten moesten een loyaliteitsverklaring tekenen. Maar het universiteitsbestuur weigerde die aan studenten voor te leggen, waarmee de universiteit zichzelf in feite ophief. Ook de gedwongen tewerkstelling van jonge mannen in Duitsland dat jaar zwengelde de georganiseerde hulp aan onderduikers aan.”

Studenten, militairen, ambtenaren, vrouwen: allemaal groepen binnen het verzet die een straatnaam verdienen, al was het maar om die diversiteit te benadrukken. “Onderduikers schuilhouden, dat deden hele gezinnen. Daarom stellen we voor een straat te vernoemen naar het gezin Moorman, waarvan de leden onderduikers en het gewapend verzet hielpen.”

Savenije: “Hopelijk krijg je aan de hand van de geselecteerde namen een beeld van welke mensen, met allemaal een eigen achtergrond, in dat verzet in Nijmegen rondliepen. En hopelijk spreekt die diverse keuze de huidige bewoners aan.”

 J.H.J. Boerrigter (1906-1942) was organisator van de Nijmeegse afdeling van de paramilitaire verzetsgroep Oranjewacht. Hij werd gefusilleerd door de Duitse bezetter. Beeld Oorlogsgravenstichting
J.H.J. Boerrigter (1906-1942) was organisator van de Nijmeegse afdeling van de paramilitaire verzetsgroep Oranjewacht. Hij werd gefusilleerd door de Duitse bezetter.Beeld Oorlogsgravenstichting

Lees ook:

Verzetshelden krijgen een portret bij hun straatnaam. ‘Ontroerend. Mensen zijn trots op hun buurt’

Bewoners van een Amsterdamse wijk kregen gisteren een gezicht naast hun straatnamen: portretten van de verzetshelden naar wie hun straten vernoemd zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden