Beeld van de geschiedenis

Welke kleur had de Gouden Eeuw?

Adriaen Backer (1630-1684), De regenten en regentessen van het Oude Mannen- en Vrouwengasthuis. Beeld Collectie Amsterdam Museum

Het Amsterdam Museum schrapt de term Gouden Eeuw, om inclusief te worden. Wat vinden betrokkenen? ‘Je moet naar jezelf durven kijken.’

Het verraste, maar ook weer niet. Het Amsterdam Museum, voorheen het Amsterdams Historisch Museum, schrapt het begrip Gouden Eeuw. Het past in het lange proces waarin musea reflecteren op herkomst en samenstelling van hun materiaal. Au, klinkt het enerzijds, wat blijft er over van onze nationale trots? Terecht, vindt de andere zijde, want driekwart van de bevolking was toen zo arm als een kerkrat.

Op loopafstand van het Amsterdam Museum ligt het Rijksmuseum, dat vorig jaar 2,3 miljoen bezoekers trok. Directeur Taco Dibbits stelt dat hij geen afstand neemt van de term. “Dat neemt niet weg dat wij de schaduwzijde van deze periode erkennen.” Het Rijks verving in 2015 denigrerende beschrijvingen uit de collectie en van bordjes: veertig maal het woord Hottentot en vijftig keer het woord bosneger. “Dat was een andere kwestie, omdat die terminologie inmiddels als beledigend werd ervaren.”

‘Ik leef vandaag’

Het Rijksmuseum wil de geschiedenis vanuit verschillende perspectieven benaderen, zegt Dibbits. “Wij zijn voor de wereld hét museum van Nederland. Iedereen moet zich hier thuis voelen. Maar veel landen hebben een gouden eeuw gekend. Dat is voor Nederland geen eendimensionaal glorieverhaal.” Volgend najaar brengt het Rijks een tentoonstelling over slavernij. “Het publiek moet een eigen verhaal kunnen maken.” Of zijn museum hier over vijftig jaar anders over denkt? Dibbits: “Ik leef vandaag”.

Literatuurwetenschapper Agnes Andeweg van de Universiteit Utrecht schreef een essay in Trouw over Rembrandt. Zijn schilderij van twee Amsterdammers heette lang ‘Twee negers’, later ‘Twee moren’ en tegenwoordig ‘Twee Afrikaanse mannen’. Zij vindt het een goeie zet om een neutralere benaming te gebruiken. “Gouden Eeuw klinkt toch snel als het nationale verhaal waar je trots op hoort te zijn. Al in de jaren dertig waarschuwde de beroemde historicus Johan Huizinga tegen nationalisme en het gebruik van symbolen als de Gouden Eeuw.”

Populisten

Huizinga vond dat je de 17de eeuw beter kan omschrijven als de tijd van pek, teer, hout, graan en inspiratie. “Het was een tijd van ongekende groei van industrie, kunst en handel, inclusief mensenhandel. Maar nu proberen populisten de Nederlandse identiteit te claimen. In de jaren zestig en tachtig was het begrip Gouden Eeuw veel minder in zwang dan nu.”

Andeweg ziet dat in de geschiedenisboeken van haar kinderen geen heldenverhaal meer wordt verteld, en dat er enige aandacht is voor het slavernijverleden. Gouden Eeuw bekt wel lekker, geeft ze toe. “Beter dan het saaie 17de eeuw.” Er blijft veel te ontdekken in de Nederlandse geschiedenis, zoals dat er in het Amsterdam van toen ook zwarten woonden die geen slaven waren, zegt zij. “Er is net een nieuwe commissie historici de canon van Nederland aan het herijken. Dit debat houdt nooit op.”

Slavernij

Hans Goedkoop is historicus en presentator van ‘Andere Tijden’. Hij maakte in 2012 en 2013 een reeks documentaires over de Gouden Eeuw, die positief gerecenseerd werd. “Een mooie serie, al zeg ik het zelf.” Toch wilde Goedkoop in 2012 juist een andere naam dan Gouden Eeuw. “Want dat klinkt alsof het land werd beschenen door een goudgele zon, maar driekwart van de toenmalige bevolking was zo arm als de ratten. En 98 jaar van die eeuw was het oorlog. Tegen Spanje, Engeland, Frankrijk, de bisschoppen van Keulen en Münster.” De serie kreeg voor de duidelijkheid toch de ‘clichénaam’ Gouden Eeuw. “Terwijl de serie dat juist onderuit probeert te halen. Het is ook typisch dat de term pas in de 19de eeuw groot is geworden, in de tijd van het nationalisme, het verlangen naar trots.” 

Inmiddels meent Goedkoop dat de naam zinvol is als ingang, om nieuwsgierig te maken. “Het is volgens veel historici de grootste tijd, dat hoef je niet weg te gooien. Er was zeker goud, welvaart ontleend aan handel die met slavernij verbonden was. Naar schatting drie tot vijf procent. De meeste rijkdom kwam van handel op de Oostzee. Het beeld was ingewikkeld en tegenstrijdig.” Goedkoop vindt het bewonderenswaardig dat het Amsterdam Museum de steen nu in de vijver gooit. “Want het gaat tegen hun belang in om zoveel mogelijk publiek binnen te halen.”

Toeristen lokken

Docent Nancy Jouwe werkt mee aan het project Mapping Slavery in Nederland. Zij spreekt van een ‘mooi gebaar’ van het Amsterdam Museum. “We leren nu: er was iets mis. Je moet niet zomaar begrippen reproduceren. Woorden zijn niet onschuldig.” Uit de vele negatieve reacties concludeert zij dat een gevoelige snaar geraakt is. Hoe kun je klachten over uitsluiting verbinden met boze reacties? “Verbinding creëren gaat hand in hand met polemiek. Als je inclusief wilt zijn, moet je naar jezelf kijken. Voor wie was dat goud? De welvaart ging ten koste van honderdduizenden levens.” 

Jouwe weet dat het museum al langer werkt aan een meer gebalanceerde blik. Zij betreurt dat het begrip Gouden Eeuw te pas en te onpas gebruikt wordt voor marketing. “De steden Hoorn en Delft gebruiken het om toeristen te lokken. Dat onkritische reproduceren van termen wil het Amsterdam Museum juist doorbreken.”

Premier Mark Rutte noemde de discussie gisteren ‘onzin’. “Daar kan ik echt niks mee. De term Gouden Eeuw moet blijven.”

Lees ook
Van VOC-pakhuis naar het mausoleum van Piet Hein: een wandelgids voor Delfts slavernijverleden

De nieuwe ‘Gids Slavernijverleden Nederland’ biedt de kans om middels stadswandelingen de duistere kant van lokale geschiedenis te leren kennen. Hoe zit dat in Delft?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden