Esmah Lahlah met haar dochter Noor (11).

InterviewEsmah Lahlah

Wat wethouder Esmah Lahlah leerde van haar maand in de bijstand: ‘De wet gaat uit van wantrouwen’

Esmah Lahlah met haar dochter Noor (11).Beeld Ton Toemen

De Tilburgse wethouder Esmah Lahlah heeft haast. Ze wil zo snel mogelijk af van de talloze strenge en onnodige regels in de Participatiewet. En de bijstand moet omhoog. ‘Ik hoor dat mensen hun verwarming niet meer aan durven zetten, vanwege de hoge gasprijs.’

Met klamme handen staat de Tilburgse wethouder Esmah Lahlah bij de zelfscankassa van de Lidl. Het is maart 2021, bij wijze van experiment leeft ze een maand van de bijstand. Ze heeft nog 23 euro voor de rest van de week en tijdens het scannen blijkt dat ze niet genoeg geld heeft voor de boodschappen. Ze vraagt een kassamedewerker of het pakje puree van de bon af kan. “Blij dat mijn kinderen hier niet bij zijn”, zegt ze aangedaan.

Nu het experiment er al een tijdje op zit, blikt de partij-onafhankelijke wethouder arbeidsparticipatie en bestaanszekerheid terug, vanuit haar kamer in het splinternieuwe Tilburgse stadhuis.

Wat heeft u geleerd van de maand in de bijstand?

“Hoe snel je in de knoop kunt raken als je moet leven van een beperkt budget. In je achterhoofd ben je constant bezig met rekenen en nadenken over hoe je die dag, week of maand gaat rondkomen.

Ondertussen wordt er heel veel van je gevraagd. Je krijgt stapels brieven, vooral van de gemeente want die is verantwoordelijk voor bijstandsgerechtigden, en je moet heel veel persoonlijke informatie delen.

Die combinatie van geldstress en bewijslast kost zoveel tijd en energie dat je op andere vlakken al snel ballen laat vallen.”

Kunt u een voorbeeld noemen?

“Toen mijn zoon in de laatste week onverwacht bij mij langskwam, dacht ik in een flits: maar ik kan jou er nu niet bij hebben. Ik was bijna door mijn geld heen en ik schaam me nu nog voor die gedachte.

Esmah Lahlah: ‘Ik at minder gezond’. Beeld Ton Toemen
Esmah Lahlah: ‘Ik at minder gezond’.Beeld Ton Toemen

Ook de rest van mijn sociale leven stond stil. Ik durfde geen mensen meer bij mij thuis uit te nodigen, omdat ik ze geen koffie of een koekje kon aanbieden.

En ik at minder ­gezond. Bovendien deed ik die laatste week dingen waarvan ik weet dat ze niet slim zijn. Zo heb ik brieven van de gemeente niet geopend, omdat ze mijn dag konden verpesten. Dat kon ik er gewoon niet bij hebben. Ik zou me toch alleen maar zorgen maken over iets dat ik niet kon betalen.”

Hoe vond u de benadering vanuit de gemeente?

“Ik ben een beetje geschrokken van de koude, kille benadering. En dan met name in het begin, toen ik de uitkering had aangevraagd. ‘U wordt opgeroepen voor een meldingsgesprek’, stond er in de eerste brief die ik kreeg van de gemeente. Waarom staat daar niet: ‘U bent uitgenodigd voor een kennismakingsgesprek?’ Een andere toon zou al veel verschil maken.

We zijn daarom nu bezig om onze papieren en digitale communicatie te verbeteren. Samen met uitkeringsgerechtigden kijken we hoe het beter kan. Niet alleen door teksten begrijpelijker te maken en de toon aan te passen, maar ook door te kijken naar andere manieren van communicatie. Denk aan meer mondelinge gesprekken, aan filmpjes en teksten in verschillende talen.”

Is er sinds uw maand in de bijstand veel veranderd voor bijstandsgerechtigden in Tilburg?

“Al voor mijn maand in de bijstand was de gemeente bezig met wat we binnen de grenzen van de Participatiewet kunnen doen om maatwerk te leveren. Zo hebben we de kostendelersnorm tijdelijk losgelaten. Die houdt in dat iemand minder bijstand krijgt als die met meerdere volwassenen in één huis woont.

Zoons of dochters boven de 21 jaar moeten daarom vaak noodgedwongen verhuizen, terwijl het nu heel moeilijk is om een woning te vinden.

En voor Tilburgers die een uitkering hebben en werk vinden, geldt dat ze niet opnieuw een uitkering hoeven aanvragen als ze om wat voor reden ook binnen een half jaar toch weer zonder baan zitten. Via een versnelde procedure kunnen ze terugvallen op de uitkering die ze hadden.”

Kan de gemeente nog meer doen?

“We hebben ervoor gezorgd dat bijstandsgerechtigden 1200 euro per jaar aan giften, zoals een verjaarscadeau, mogen ontvangen zonder dat dit direct effect heeft op hun uitkering.

‘De Participatiewet gaat uit van een verkeerd mensbeeld, van wantrouwen. Dat mensen wel gaan werken, als je het ze maar moeilijk genoeg maakt.’ Beeld Ton Toemen
‘De Participatiewet gaat uit van een verkeerd mensbeeld, van wantrouwen. Dat mensen wel gaan werken, als je het ze maar moeilijk genoeg maakt.’Beeld Ton Toemen

En in de zomer beginnen we met een pilot van een jaar waarin mensen met een uitkering op proef kunnen samenwonen met hun partner. Nu worden bijstandsgerechtigden die gaan samenwonen met iemand die werkt of spaargeld heeft, meteen financieel afhankelijk van die partner. En als twee mensen met een uitkering gaan samenwonen, krijgen ze minder omdat ze huishoudkosten kunnen delen. Dat is op zich logisch, maar het zorgt ervoor dat inwoners in de bijstand nooit kunnen uittesten of samenwonen een optie is, uit angst voor wat dat voor hun uitkering betekent.”

Mooie plannen, maar in mei was er nog fikse kritiek van de sociale advocatuur; de gemeente Tilburg zou veel bijstandsaanvragen onterecht afwijzen.

“Dat klopt. Het AdvocatenCollectief Tilburg schreef in een brandbrief dat binnen een half jaar minstens 24 beslissingen over stopzetting van een uitkering of afwijzing van een aanvraag waren teruggedraaid, nadat het advocatenkantoor bezwaar had gemaakt.

Dat is niet niks, dus we zijn met de advocaten om de tafel gaan zitten. Zij zagen dat inwoners vooral in de problemen komen op het moment dat die een uitkering aanvragen en informatie moeten verstrekken. Die informatie is nodig om de aanvraag te beoordelen.

Als mensen dan bepaalde stukken niet aanleveren, krijgen ze van de gemeente extra tijd, en nog een keer extra tijd. En dan moeten wij op basis van de geleverde informatie de aanvraag toetsen en de uitkering al dan niet toekennen.

De sociale advocatuur mist daar maatwerk. Sommige inwoners leveren stukken niet in, omdat ze die niet hebben, of niet kunnen vinden of niet begrijpen wat ze moeten doen. Dat is een belangrijk signaal waar we mee aan de slag zijn gegaan.

Wethouder Lahlah is op pad met Ralf Embrechts van de organisatie voor maatschappelijk werk in Tilburg. Beeld Ton Toemen
Wethouder Lahlah is op pad met Ralf Embrechts van de organisatie voor maatschappelijk werk in Tilburg.Beeld Ton Toemen

De advocaten hebben aangeboden voorlichting te geven over wat zij in de praktijk zien. Als er nu een document mist, kijken we met de inwoner hoe dat komt. Begrijpt die het niet of heeft hij of zij het gevraagde document niet, dan zoeken we naar een oplossing: maatwerk dus. En ja, dat kan betekenen dat deze inwoner dus alsnog een uitkering krijgt toegekend.”

Meer maatwerk klinkt mooi, maar lukt het altijd?

“Nee. We lopen regelmatig tegen de grenzen van de Participatiewet aan. Die wet gaat uit van een verkeerd mensbeeld, van wantrouwen. Dat mensen wel gaan werken, als je het ze maar moeilijk genoeg maakt. Terwijl mensen vaak wel willen werken, maar dat niet kunnen of nog niet kunnen. Het doel van de wet is mensen zo snel mogelijk uit een uitkering en aan het werk te krijgen.

Het is mooi als dat lukt, maar we zien dat veel mensen in de bijstand, en met name degenen die er al langer in zitten, de stap naar de arbeidsmarkt niet kunnen maken. Zeker niet meteen en soms nooit. Juist deze groep, inwoners met talenten en kwetsbaarheden, hoort niet onder het regime van de Participatiewet.

Wat mij betreft schaffen we veel onnodige en te gedetailleerde onderdelen van die wet af, net als de verplichte tegenprestatie. Die wet legt ons vooral veel restricties op, terwijl wij als gemeente moeten kunnen doen wat nodig is om een inwoner te helpen. De Participatiewet klopt op papier vast als een bus, maar in de praktijk heeft ze onwenselijke effecten.”

Dat vraagt om een hele stelsel­wijziging, hoe realistisch is dat?

“Ik weet ook wel dat zoiets niet van vandaag op morgen gaat. Maar ik denk ook dat we niet meer alles moeten dichttimmeren in een wet. Laat de uitvoering en de praktijk de wetgever voeden. Dat is beter dan heel lang met elkaar nadenken tot het op papier klopt.

Ik krijg vaak te horen: gemeenten hebben toch veel beleidsruimte. Die hebben we ook en die pakken we ook, maar dat blijkt in veel gevallen onvoldoende om mensen perspectief en bestaanszekerheid te bieden. Zo mag een gemeente geen inkomenspolitiek bedrijven, dat is voorbehouden aan het Rijk.”

Waarom raakt u dit zo?

“Ik zie dat de bijstand te laag is, het minimumloon te laag is en er steeds meer werkende armen zijn in Tilburg en in de rest van Nederland. Ondertussen stijgen de prijzen voor gas en elektriciteit, boodschappen en wonen.

Als gemeente kun je alleen maar pleisters plakken en regelingen optuigen om de gevolgen van armoede te dempen, zonder dat we mensen perspectief kunnen bieden. Ik vind dat wij onze inwoners moeten laten voelen dat ze ertoe doen, dat ze mee kunnen doen. Maar dan moet het kabinet er wel voor zorgen dat het fundament, het inkomen van Nederlanders, op orde is.

De bijstand moet dus omhoog, anders is het dweilen met de kraan open. Want als inwoners het fundament van hun bestaan niet voelen, als ze geen dak boven hun hoofd hebben, geen dagbesteding hebben waar ze hun talenten kunnen inzetten en niet rond kunnen komen dan lukt gewoon niks.

Daarom zou bestaanszekerheid, naast de klimaatcrisis, de woningmarkt en stikstof, een van de grote onderwerpen moeten zijn waar een nieuw kabinet zich over buigt. Helaas hoor ik de onderhandelaars er nauwelijks over. Heel zorgelijk.”

Wat doet de stijgende energie-­rekening met Tilburgers in de bijstand?

“Ik krijg nu al te horen dat mensen hun verwarming niet meer aan durven te zetten vanwege de hoge gasprijs. Dat is niet alleen oncomfortabel wonen nu het kouder wordt, het heeft ook een grote impact op hun sociale leven. Ze durven geen mensen meer thuis uit te nodigen, omdat het er koud is.

Op die manier raken bijstandsgerechtigden al snel geïsoleerd. Daar moeten we echt aandacht voor hebben.”

Lees ook:

‘Verhoog bijstand met 200 euro, anders komen er veel armen bij’

Tussen alle andere grote thema’s bij de vorming van een nieuw kabinet dreigt de bestaanszekerheid van minima een ondergeschoven kindje te worden. Die vrees uiten wethouders Peter Heijkoop (Dordrecht) en Rutger Groot Wassink (Amsterdam) in een brief aan de formerende partijen.

Jennifer (32) moet rondkomen van 75 euro per week, hogere energieprijzen kan ze niet betalen. ‘Ik maak me zorgen’

Met een vijfde kind op komst is het leven al duur genoeg voor de Arnhemse Jennifer. Ze zit in de schuldsanering en moet rondkomen van 75 euro per week

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden