Noodrecht

Wat kunnen burgemeesters doen om rellen de kop in te drukken?

 Een man wordt aangehouden na een confrontatie op de Beijerlandselaan waar de aanwezige politie werd bekogeld met stenen en vuurwerk.  Beeld ANP
Een man wordt aangehouden na een confrontatie op de Beijerlandselaan waar de aanwezige politie werd bekogeld met stenen en vuurwerk.Beeld ANP

Termen als ‘noodverordening’ en ‘veiligheidsrisicogebied’ vlogen ons de afgelopen dagen om de oren. Wat kan een gemeente doen om rellen de kop in te drukken, en welke middelen zijn het efficiëntst? Noodwetspecialist Adriaan Wierenga legt uit.

Om relschoppers te dwingen hun gewelddadige acties te staken, kunnen burgemeesters ingrijpen. Eén van de maatregelen die we de laatste dagen vaak voorbij hebben zien komen, is de noodverordening.

De noodverordening is eigenlijk een ‘tijdelijk wetje’, legt Adriaan Wierenga, noodrechtsspecialist aan de Rijksuniversiteit Groningen, uit. “Normaal gesproken is volksvertegenwoordiging nodig om een wet te maken. Landelijk gaat dat om de Eerste en Tweede Kamer, lokaal om de Provinciale Staten en de gemeenteraad. Maar bij nood kan een burgemeester de volksvertegenwoordiging even kort opzij zetten.”

Zodra de burgemeester een noodverordening heeft afgegeven, kan die nieuwe bindende voorschriften afdwingen. “Die kunnen heel ver gaan. Als er sprake is van acuut levensgevaar, kunnen de voorschriften tijdelijk zelfs grondrechten beperken en toch geldig zijn.” Meestal bestaan de voorschriften uit gebiedsbeperkingen. “Dan sluit de burgemeester bijvoorbeeld de omgeving van een stadion, of een uitgaanscentrum.”

Tijdens corona waren alle maatregelen eerst gebaseerd op noodverordeningen. “Maar die zijn bedoeld om kortdurend te gelden in lokale noodsituaties. Daarom is er nu de coronawet.”

Ook kan de burgemeester een veiligheidsrisicogebied aanwijzen. “Die maatregel geldt voor de duur van twaalf uur, en als de gemeenteraad hem goedkeurt, langer.” De burgemeester kan deze maatregel inzetten als hij of zij veronderstelt dat ergens de vrees voor aanwezigheid van wapens bestaat. “De officier van justitie mag op die plek dan preventief fouilleren om te controleren of mensen wapens bij zich dragen.”

Een winkel in het centrum van Den Bosch, op dinsdagochtend.  Beeld ANP
Een winkel in het centrum van Den Bosch, op dinsdagochtend.Beeld ANP

Lastig handhaven

Een derde middel dat Wierenga veelvuldig gebruikt ziet worden om de rellen tegen te gaan is het noodbevel. Daarmee kan de burgemeester specifieke personen sommeren om een bepaalde plek te verlaten. Zo’n noodbevel is echter lastig te handhaven. “Bij een bevel is het soms lastig om te zien wíe eronder vallen, al helemaal in het geval van de rellen van de afgelopen dagen.” Hij legt uit: “Stel: je beveelt een aantal mensen om het Museumplein te verlaten, maar even later komt er weer een groep het plein op. Dan is het vaak moeilijk om te zien of het dezelfde mensen betreft of juist anderen. Pas als ze het bevel hebben gekregen en het daarna niet opvolgen, zijn ze strafbaar.”

Volgens Wierenga, die de gemeente Urk adviseert over de rellen aldaar, duikt dit probleem nu al op in de jurisprudentie. “Dan staat er een Urker jongen voor de rechter die zegt: ‘Ik heb dat noodbevel nooit gehoord’. Tja, die wordt dan vrijgesproken. Je kan dus bij te verwachten rellen beter een noodverordening maken. Dan gelden de regels meteen en is men bij overtreding direct strafbaar.”

Moedwillig ontwrichten van de samenleving

Overigens is Wierenga van mening dat het straffen van relschoppers flink strenger kan. Hij ziet daar ook juridische grond voor. “De avondklok komt uit het staatsnoodrecht. Bij overtreding kan zes maanden hechtenis of een boete van 8.700 euro worden geëist.”

Volgens hem wordt er door relschoppers laconiek gedaan over de boete van 95 euro, de richtlijn voor het overtreden van de avondklokmaatregel. “Bij een grote pakkans kan strenger straffen helpen, vooral als de straf heel concreet wordt verbonden aan gedrag, zoals overtreding van de avondklok in combinatie met acties als vernieling en geweld.”

Volgens de jurist zou strenger straffen nu zin kunnen hebben. “Het gaat hier om het moedwillig ontwrichten van de maatschappij, daar moeten consequenties aan verbonden zijn.”

Lees ook:

Na de zware rellen van het weekend gaat het maandag weer fout

Een dag na de ‘zwaarste rellen in veertig jaar’, was het maandagavond weer onrustig in onder meer Geleen, Rotterdam, Zwolle en Amsterdam. Burgemeesters roepen op het hoofd koel te houden, de politie heeft volgens hen de situatie nog onder controle. 184 mensen werden gearresteerd.

Was het harde politieoptreden dit weekend wel zo’n goed idee? ‘Vergis je niet in de moedeloosheid van mensen'

Plunderingen, brandstichtingen en voor tonnen aan schade: het liep vreselijk uit de hand dit weekend toen relschoppers in opstand kwamen tegen de avondklok. Heeft de politie wel goed ingegrepen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden