Geslachtsaanduiding

Wat is eigenlijk die deskundigenverklaring voor transgenders, die het wetsvoorstel wil schrappen?

Met de nieuwe Transgenderwet verdwijnt de psycholoog als ‘poortwachter’ voordat een M in het paspoort een V kan worden, en andersom. Beeld Suzan Hijink
Met de nieuwe Transgenderwet verdwijnt de psycholoog als ‘poortwachter’ voordat een M in het paspoort een V kan worden, en andersom.Beeld Suzan Hijink

Als het aan een nieuw wetsvoorstel ligt, hoeft iemand die de ‘V’ in zijn paspoort in een ‘M’ wil veranderen niet meer naar de psycholoog voor een deskundigenverklaring. Waarom is zo’n verklaring eigenlijk bedacht?

Marten van de Wier

Transgenders die de geslachtsaanduiding in hun paspoort willen aanpassen, hebben daarvoor nu nog een verklaring van een psycholoog of arts nodig. Het kabinet wil daarvan af. Dinsdag en woensdag debatteert de Tweede Kamer hierover. Volgens organisaties van trans personen is de deskundigenverklaring een inbreuk op het zelfbeschikkingsrecht.

De deskundigen moeten onderzoeken of de wens om onder een andere geslachtsaanduiding door het leven te gaan ‘duurzaam’ is. Ook checken ze of iemand wilsbekwaam is om die beslissing te nemen. Met een deskundigenverklaring op zak kan een trans persoon van 16 jaar of ouder naar het gemeentelijk loket om het paspoort te laten veranderen. De deskundigenverklaring kwam er in 2014, bij een vorige versoepeling van de wet. Daarvóór moesten transgenders eerst een lichamelijke transitie voltooien voor ze hun paspoort konden aanpassen.

Een deskundigenverklaring wordt bijna altijd afgegeven

Psycholoog Eva-Marijn Stegemann is praktijkhouder bij PsyTrans, dat gespecialiseerd is in genderidentiteit. Ze is een van de 22 experts in Nederland die een deskundigenverklaring mogen afgeven. “Je krijgt een trainingsdag bij de Vrije Universiteit”, zegt ze. “Daar leer je waar een deskundigenverklaring aan moet voldoen.”

Stegemann legt uit hoe de procedure verloopt. “Mensen melden zich bij ons aan, en wij hebben dan een gesprek met ze. Wij vragen hoe hun wens is ontstaan.” Het antwoord op die vraag geeft een goed idee van de duurzaamheid van die wens, zegt Stegemann. “Je hoort dan of iemand hier al jaren mee bezig is. Of dat iemand het bij wijze van spreken gisteren bedacht heeft.”

Dat laatste is nooit het geval, is de ervaring van Stegemann. Ze schat in dat haar praktijk de afgelopen jaren tussen de vijftig en honderd deskundigenverklaringen heeft afgegeven. Nooit werd er een geweigerd. Ook landelijk komt dit nauwelijks voor: tussen 2014 en 2017 was dat twee keer het geval. Sinds 2014 veranderen jaarlijks rond de 650 Nederlanders de aanduiding in hun paspoort.

Experts vinden het nut zelf twijfelachtig

Stegemann vindt de verklaring daarom van weinig toegevoegde waarde. Ze is het eens met het voorstel van het kabinet om deze te schrappen. “Niemand doet dit voor de lol. De drempel ís al hoog, onder andere door de angst voor de reacties vanuit iemands omgeving. De vraag is ook: wat wil je eruit filteren? Want stel dat iemand dit als bevlieging doet, hoe erg is dat dan? Dan kan die het paspoort daarna toch weer laten aanpassen? Waar zijn we als maatschappij nou eigenlijk bang voor?”

Uit een evaluatie van de Transgenderwet in 2017 bleek dat deskundigen van de genderklinieken van ziekenhuizen ‘ambivalent’ zijn over het nut van de deskundigenverklaring. Zij kunnen wel toetsen of mensen overtuigd zijn van hun keuze en de gevolgen daarvan overzien, maar niet of die keuze echt duurzaam is, zoals de wet nu vraagt. Een genderidentiteit kan namelijk ook wisselen in de loop van het leven.

Voor een lichamelijke verandering geldt een intensiever traject

De discussie gaat alleen over het nut van de deskundigenverklaring bij het veranderen van het paspoort. Voor een lichamelijke transitie van vrouw naar man of andersom geldt een intensiever traject, waarbij er ook gesprekken met een psycholoog zijn.

In Stegemanns praktijk gaat het om minstens drie gesprekken en het invullen van een vragenlijst. Dit onderzoek is bij ‘misschien 80 procent’ eigenlijk niet nodig, zegt Stegemann. “Maar bij een kleinere groep spelen ook andere problemen, waar je soms eerst aan moet werken.” Wie zijn of haar geslacht wil laten aanpassen in het paspoort, is vrijwel altijd ook lichamelijk in transitie, zo is Stegemanns ervaring.

Een bedenktijd komt in plaats van de deskundigenverklaring

In de toekomst moeten transgenders meteen kunnen aankloppen bij de burgerlijke stand als ze een andere vermelding in hun paspoort willen, zo stelt het kabinet voor. Wel staat er een bedenktijd in het plan: er moeten minstens vier weken zitten tussen de (digitale) aanvraag van een wijziging en de werkelijke wijziging, waarvoor de trans persoon zich meldt op het gemeentehuis.

Er zit nog een belangrijke wijziging in de wet: ook voor kinderen onder de 16 jaar wordt het mogelijk het geslacht in het paspoort aan te passen. Omdat de genderidentiteit van kinderen vaak nog fluïde is, is bij hen een extra stap ingebouwd. Zij moeten een aanvraag doen bij de kinderrechter.

Of het kabinet voldoende steun krijgt in de Tweede Kamer voor de wetswijziging is nog de vraag. De coalitie is verdeeld: ChristenUnie is tegen, D66 voor. De standpunten van VVD en CDA zijn nog niet bekend.

Voor non-binaire Nederlanders biedt ook de nieuwe wet nog geen oplossing: voor een ‘X’ in het paspoort blijft voorlopig een gang naar de rechter nodig.

‘Verklaring niet nodig om fraude te voorkomen’

Een ander doel van de deskundigenverklaring was het voorkomen van identiteitsfraude. Mensen zouden zich misschien met een gewijzigd geslacht als iemand anders kunnen voordoen. Volgens het kabinet is die vrees onterecht: via het burgerservicenummer in het paspoort is altijd duidelijk om wie het gaat. Ook vormt identiteitsfraude geen probleem in landen als Ierland, Argentinië, Noorwegen en Malta, die al soepelere regels hebben op gendergebied.

Lees ook:

M, V of X? Versoepeling Transgenderwet krijgt kritiek uit onverwachte hoek: die van de feministen

De Tweede Kamer praat binnenkort over het aanpassen van de Transgenderwet. Volgens belangenorganisaties is het de hoogste tijd, maar genderkritische feministen vrezen voor misbruik van de wet.

Seksuoloog en psycholoog Paula Vennix (76): ‘De waarheid over gender bestaat niet’

Seksuologe en psychologe Paula Vennix (76) wijdde haar hele carrière aan het thema gender, ook om zichzelf beter te leren begrijpen. ‘Mensen moeten kunnen genderen zoals ze willen.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden