Deja VuAvondklokken

Wat is de oorsprong van de avondklok? In de middeleeuwen luidde hij al twee maal daags

Een lege Groenplaats in Antwerpen vanwege de avondklok.Beeld ANP

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Dit keer: de avondklok in de provincie Antwerpen.

Nood breekt wet. Dus als een avondklok Antwerpen en omgeving kan laten ontsnappen aan een tweede coronagolf, dan moet het misschien maar. Dat neemt niet weg dat de term de moderne burger een beetje vieze smaak in de mond geeft. Menigeen associeert avondklok met de bezetting door de nazi’s of minstens zo gruwelijke dictaturen elders.

De oorsprong ligt echter in de Middeleeuwen. Toen communiceerde de wereldlijke en kerkelijke overheid veel via klokken. Door ze te luiden kon je stad en ommeland bereiken. Een beetje poorter werd geacht te weten wat verschillende klanken op verschillende tijdstippen betekenden.

De Antwerpse burgemeester Jan Pot stelde in 1465 een avondklok in voor zijn florerende havenstad. Die werd twee keer per dag geluid. Het was het sein om rond het invallen van het duister de stadspoorten te sluiten en ze bij het ochtendgloren weer te openen. Tussendoor kon niemand erin of eruit.

Het waren ook vanwege het grote bijgeloof bange uren. In het donker doolden de boze geesten rond en deed de duivel het liefst zijn duivelse werk. Een zo voorbeeldig mogelijk leven en veel bidden konden helpen om ze uit de buurt te houden.

Ondertussen hielden nachtwakers en buurtwachten tussen zonsondergang en -opgang van alles in de gaten. Bewapende mannen op vaste plekken en wandelend over de stadsmuren hielden in de gaten of geen mensen met kwade bedoelingen toch de stad probeerden in te komen: indringers of vijandelijke legers.

Steden en hun inwoners waren ook als de dood voor nachtelijk vuur. En terecht. Veel huizen waren helemaal of deels van hout gemaakt en ze stonden vanwege de beperkte ruimte binnen de muren dicht op elkaar. Eén vonkje kon leiden tot vuren die de halve stad in lichterlaaie zetten. De schade was dan niet te overzien en als iedereen op één oor lag bij het uitbreken van de brand kon het aantal slachtoffers nog hoger oplopen dan bij daglicht.

Patrouilles door de straten hielden in de gaten wie zich daar zoal ophield. De straten waren donker. Wie rondhing moest zich in het licht van de lantaarns durven vertonen, mocht hooguit heel lichte wapens dragen en diende het liefst ook een goede reden te hebben om op dit uur nog op pad te zijn.

Lantaarnopsteker in 1669 in Amsterdam

De avondklok stopte het vermaak

Het luiden van de avondklok was in veel gevallen ook het sein om alle bedrijvigheid te stoppen. En het vertier. In veel steden schonken de herbergen na het luiden geen bier of wijn meer. In bijvoorbeeld Leiden mochten de vrouwen van lichte zeden vanaf dat moment geen klanten meer aan hun gerief helpen.

Bij het ontzag voor de nacht en het gevoel van onveiligheid pasten hogere boetes en straffen in het geval van zondigen tegen de regels en misdrijven. Fouten in het duister werden overtreders en criminelen zwaarder aangerekend.

In de loop der eeuwen werd het iets lichter in de steden. Amsterdam kreeg kaarsverlichting aan bruggen. Herbergiers moesten tot 22.00 uur licht laten branden aan de straatzijde. En aan elk twaalfde huis diende een lantaarn te branden. Toen burgers het erbij lieten zitten, werden in 1597 functionarissen aangesteld die ze ontstaken. De kosten werden met een aparte belasting, het zogenaamde lantaarngeld, verhaald op de burger.

Leiden kreeg in datzelfde jaar honderd straatlantaarns met kaarsen. Het was – voor zover bekend – de eerste systematische straatverlichting in een Nederlandse stad.

Veel van de ommuurde steden in Nederland met hun vaste ritmes en regels bleven nog intact tot in de negentiende eeuw. Toen werden de stadswallen, die nauwelijks nog een militair doel dienden en de groei belemmerden, geslecht. Gasverlichting bracht ondertussen op veel plekken licht in de duisternis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden