Excuses Indonesië

Wat het excuus van de koning aan Indonesië betekent

Indonesische president Joko Widodo (R) en koning Willem-Alexander.Beeld EPA

Koning Willem-Alexander heeft zijn spijt uitgesproken en excuus aangeboden voor de “geweldsontsporingen van Nederlandse zijde” in de jaren van strijd na de Indonesische onafhankelijkheidsverklaring op 17 augustus 1945.

“Voor geweldontsporingen aan Nederlandse zijde in die jaren wil ik hier nu, in navolging van eerdere uitspraken van mijn regering, mijn spijt uitspreken en excuses overbrengen. Dit doe ik in het volle besef dat de pijn en het verdriet van de getroffen families generaties lang voelbaar blijven”, waren de woorden van de koning.

Daarmee is voor het eerst op het allerhoogste niveau excuus aangeboden aan de voormalige kolonie. “Het verleden kan niet worden uitgewist en moet door iedere generatie opnieuw worden onderkend”, aldus de koning. De plek van het excuus is symbolisch gekozen. De koning las zijn verklaring in de statige marmeren hal van het voormalige buitenpaleis van de Nederlandse gouverneur-generaal in Bogor. President Joko Widodo gebruikt het tegenwoordig voor staatsaangelegenheden.

Vandaar dat kort daarvoor het koningspaar een kleurrijke, muzikale ontvangst kreeg voor het bordes van het helderwitte paleis. Schoolkinderen in etnische kostuums van het eilandrijk Indonesië wapperden met het rood-wit-blauw, kanonschoten werden afgevuurd en de koning inspecteerde een erewacht van rood-witte militairen en een regiment in kostuums met traditionele schilden, speren en vooral veel veren.

Gebaar in dit jubileumjaar

De koning en koningin zijn op een vierdaags staatsbezoek in Indonesië, in het jaar dat Indonesië 75 jaar onafhankelijkheid viert. Het excuus kan zo ook gezien worden als een gebaar in dit jubileumjaar, al heeft Indonesië niet zelf publiekelijk aangedrongen op excuses. De Indonesische autoriteiten stralen zelf vooral uit ‘vooruit’ te willen kijken.

Bijzonder is dat Willem-Alexander voor de onafhankelijkheid het woord ‘Proklamasi’ in de mond nam. Dat gebruiken de Indonesiërs zelf voor de verklaring die destijds door Soekarno werd voorgelezen. Toen klonk het ‘Merdeka’ overal, dat nu de belangrijkste tekst van het Indonesisch volkslied is. Het koningspaar kreeg het bij de ontvangst te horen.

De koning feliciteerde de Indonesiërs van harte met de viering Maar hij bleef bij de ‘politieke en morele erkenning’ van de onafhankelijkheid, zoals toenmalig minister Ben Bot die in 2005 uitsprak. Juridisch houdt Nederland nog altijd vast aan de soevereiniteitsoverdracht van december 1949. 

Moeizame voorgeschiedenis

De spijtbetuigingen en excuses richting Indonesië kennen een moeizame voorgeschiedenis. Koningin Beatrix kwam in 1995 niet verder dan het ‘stemt ons bijzonder droevig dat zovelen in de strijd zijn omgekomen. Een eerste doorbraak kwam er in 2005 toen minister Bot erkende dat Nederland aan de ‘verkeerde kant van de geschiedenis stond’. Op 12 september 2013 bood Nederland bij monde van de ambassadeur excuses aan voor alle standrechtelijke executies tijdens de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog. Minister Koenders herhaalde deze excuses in 2016.

Lange tijd domineerden ook de angst de Indië-veteranen te kwetsen, en de nabestaanden van de militairen die sneuvelden in de periode ’45-’49. De angst voor financiële consequenties van een excuus speelde daarnaast een rol.

Advocaat Liesbeth Zegveld is daarom blij en gelukkig met de excuses, die zij ziet als een gevolg van de vele rechtszaken die tegen de staat zijn gevoerd. In 2009 spande zij een zaak aan namen de weduwen en nabestaanden van het bloedbad in Rawagede wegens oorlogsmisdaden, tegen de Nederlandse staat. Nog geen vijf maanden geleden oordeelde het hof uiteindelijk dat geen van deze martelingen, verkrachtingen of executies uit de jaren ’45-’49 is verjaard. Volgens Zegveld ligt het in de lijn dat Nederland na deze excuses voor de kinderen van geëxecuteerde Indonesiërs ook een compensatieregeling zal treffen.

De nieuwe relatie

In het slot van zijn toespraak sprak de koning over de nieuwe relatie, gebaseerd op respect, vertrouwen en vriendschap. “Nederland heeft Indonesië nodig”, klonk het, als machtige politieke bondgenoot in Azië. Indonesië is lid van de VN-Veiligheidsraad en de Mensenrechtenraad.

Voor de fijnproever zat er nog een verwijzing in naar de situatie van de papoea’s, een minderheid in Indonesië die streeft naar onafhankelijkheid, viel hoogleraar postkoloniale geschiedenis Gert Oostindie op. De koning zei op het einde: “Het is belangrijk samen te blijven werken aan vrede, recht en bescherming van minderheden, op basis van respect voor soevereiniteit en territoriale integriteit.” Volgens Oostindie is de verwijzing zeer subtiel, en wil de koning hiermee tegelijkertijd benadrukken ‘het is jullie land, wij hebben hier niets over te zeggen’.

De koning sprak zijn toespraak in het Engels uit. Bij de bewuste passage over de ‘apology’ haperde zijn stem licht. Na afloop bekeken het echtpaar Widodo en het koningspaar samen de tentoongestelde kris van prins Diponegoro (1785-1855), een nationale held in Indonesië. De met goud ingelegde dolk werd onlangs teruggegeven door Nederland, waar het in een stoffig archief zoek was geraakt. Diponegoro leidde een opstand tegen de Nederlands koloniale autoriteiten, die in bloed werd gesmoord.

Lees ook:

Waarom Nederland worstelt met een koninklijk excuus aan Indonesië

Hoe gaan andere ex-koloniale machten met excuses om?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden