Wetenschap Hitte

Wat gebeurt er in je lichaam als het warmer wordt dan 37 graden?

Een vrouw zoekt verkoeling voor haar winkel in Amsterdam tijdens een bloedhete julidag in 2018. Beeld ANP

We hebben zonovergoten dagen voor de boeg, met temperaturen tot ver boven de dertig graden. Het RIVM heeft het nationale hitteplan afgekondigd voor het hele land, het KNMI heeft code Oranje afgegeven voor bijna het hele land. Afkoelen kan alleen door flink te zweten. 

De mens is een warmbloedig dier, maar die term moet je niet al te letterlijk nemen. 37 graden moet het wezen, op die temperatuur functioneert het lichaam het best. Wordt het bloed een graadje warmer of kouder, dan komt de hypothalamus, het regelcentrum in de hersenen, meteen in actie.

Doorgaans verliest het lichaam warmte aan zijn omgeving en moet er worden ‘bijgestookt’. Maar als het buiten warmer is dan binnen, zoals de komende dagen dreigt, dan rest er maar één optie: zweten. “En dan moet het zweet verdampen”, zegt Maria Hopman, hoogleraar fysiologie aan het Radboud UMC in Nijmegen. “Zweetdruppels op zich baten niet veel, ook al lopen ze in straaltjes van je lijf. Het zweet moet op je huid verdampen. Dat koelt af.”

Daar is veel zweet voor nodig. Zelfs al doet een mens niets, dan zijn er nog lichaamsprocessen actief die energie kosten en dus warmte genereren. Gemiddeld zo’n 1500 à 1800 kilocalorieën per dag. Als je dat alleen via verdampend zweet kunt afvoeren, heb je het al gauw over tweeënhalf à drie liter per dag. Maar dat hangt af van de omstandigheden: bij een hoge luchtvochtigheid verdampt het zweet slecht. En het verschilt per individu, zegt Hopman, die zulke processen tijdens de Nijmeegse Vierdaagse bestudeerde. “De ene loper zweette op een dag één liter, een ander was zes of zeven liter kwijt.”

Rood hoofd

Om dat vochtverlies mogelijk te maken zet de hypothalamus alle kanalen open. De bloedvaten verwijden zich – bloed is immers de transporteur van de warmte en de leverancier van het zweetvocht. Met name de bloedvaten aan het oppervlak, daarom krijg je bij inspanning een rood hoofd. Daarnaast worden ook de zweetklieren geopend.

Het hart krijgt hiervan de rekening gepresenteerd. Door de vaatverwijding is de ruimte waarin het bloed zich bevindt groter geworden, terwijl door het zweten het bloed minder volume heeft. Hopman: “Daardoor pompt het hart bij iedere slag minder bloed en moet het dus harder werken.” Spieren kunnen daarbij helpen. Hun activiteit is een soort tweede bloedpomp. “Als je bij het opstaan een flauwte voelt, moet je niet wachten tot die wegtrekt maar juist even je benen bewegen. Dat stimuleert de bloedsomloop.”

Al met al is dat voor ouderen een risico. Ze transpireren toch al minder goed, ze drinken te weinig omdat hun dorstprikkel is verminderd en hun hart is vaak verzwakt. “Dan begeeft het hart het door overbelasting.”

Toch zal ook bij gezonde mensen de lichaamstemperatuur de komende dagen oplopen. Doorgaans past het lichaam zich aan de warmte aan. Het legt een voorraad zweet aan, zweet dat ook minder zout is en sneller wordt afgegeven. Maar met de verwachte sprong naar 35 en misschien wel 40 graden gaat dat niet meer lukken.

. Beeld Bart Friso, Trouw

Hitte-uitputting

Een beetje verhoging is niet erg, zegt Hopman. Maar bij een lichaamstemperatuur boven de 40 graden is er sprake van hitte-uitputting en krijgt het slachtoffer last van hoofdpijn en misselijkheid.

Boven de 41 graden treedt een hitteberoerte op. De patiënt wordt verward, apathisch en krijgt evenwichtsproblemen. “Dan kan het heel snel gaan. De enzymen werken niet meer goed en er kunnen bijvoorbeeld kleine bloedstolsels ontstaan. Waardoor al vrij snel vele organen kunnen uitvallen. Als zo iemand niet rigoureus wordt gekoeld, loopt het fataal af.”

Om dat voor te zijn adviseert Hopman veel te drinken. “Liefst water. Zorg dat je altijd een glaasje in de buurt hebt. Geen alcohol. Dat is vaatverwijdend en vochtafdrijvend, waardoor het hart nog harder moet werken.”

Doe rustig aan, zegt ze. “Hou je huis koel, neem een koud voetenbad en maak je niet te druk. Sommige mensen worden zo door het warme weer in beslag genomen. ­Alleen dáár krijg je het al warm van.”

Vermoedelijk werd de hitte Jezus fataal

Jezus Christus is weliswaar aan het kruis gestorven, schrijft Peter Stark in ‘De laatste adem’, maar waarschijnlijk is de hitte hem fataal geworden. Bij hitte verwijden de bloedvaten in armen en benen van de gekruisigde zich. Als die maar lang genoeg onbeweeglijk blijven en de spieren niet helpen het bloed naar boven te persen, komt er niet genoeg in de hersenen terecht. Daarom krijgen militaire wachtposten die in de hitte in de houding moeten staan, het advies om hun tenen te spannen en te ontspannen. Anders vallen ze flauw.

Maar Jezus hing urenlang aan het kruis waardoor zijn bewusteloosheid steeds dieper kon worden. En dat zou volgens Stark ook zijn doodsoorzaak kunnen zijn geweest.

We weten het natuurlijk niet, reageert hoogleraar Hopman van het Radboud UMC, “maar fysiologisch klinkt het logisch. De hitte en de uitdroging zullen zeker ook een rol hebben gespeeld, maar doordat hij zo stil hing, werkte de spierpomp niet. Een hitteberoerte kan de doodsoorzaak zijn geweest.”

Lees ook:

Hoe overleef je de hitte van New Delhi?

Wij klagen als het kwik boven de dertig stijgt, maar dat is nog niets vergeleken bij de hittedeken in de Indiase hoofdstad. Daar is het dag in dag uit boven de 45 graden. Een zomer lang.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden