ReconstructieVaccinatieregistratie

Wat er misging bij het registreren van de prikken: een reconstructie

null Beeld Maus Bullhorst
Beeld Maus Bullhorst

Nog altijd zijn honderdduizenden coronavaccinaties niet terug te vinden in de database van het RIVM. Hoe kan dat? Dit is het verhaal van de onzichtbare achterkant van de vaccinatiecampagne. Helaas nog zonder happy end.

Niemand kon tijdens de coronacrisis aan Freek Erens zien dat een deeltje van het succes van de vaccinatiecampagne van hem afhankelijk was. Dat hij met zijn softwarebedrijfje Adapcare in Ede een schakel was in de achterkant van de operatie. De kant van de computersystemen waarin de vaccinaties werden vastgelegd.

Als die systemen haperen is er een probleem. Dan stuurt het Outbreak Management Team (OMT) in dichte mist omdat het niet weet hoeveel mensen er al zijn gevaccineerd. Of omdat dan vaag blijft hoeveel mensen na een vaccinatie toch nog corona krijgen.

Erens is een van de softwareproducenten die betrokken zijn bij de registratie van coronavaccinaties en de doorgifte van deze gegevens aan het RIVM. Hij neemt geen blad voor de mond. “Als er eerder en beter was nagedacht over de registratie van inentingen hadden ze zich een hoop ellende kunnen besparen”, aldus Erens. “We wisten al tijdens de eerste golf dat vaccins onze uitweg uit de crisis zouden zijn. Dan denk je: die prikken moeten ook worden vastgelegd, toch? Maar pas eind november hoorden wij voor het eerst iets.”

Dit is het verhaal van de onzichtbare achterkant van de vaccinatiecampagne. Over softwarebedrijven die onder stoom en kokend water hun technische systemen moesten ombouwen voor de inentingen. Bedrijven die de strijd met het RIVM moesten aanknopen om de privacy van gevaccineerden te beschermen. Die haperende registraties moesten oplossen. En nu? Nog altijd wordt er gezocht naar ontbrekende gegevens.

AUGUSTUS 2020: ‘Goed voorbereid’

In augustus vraagt minister Hugo de Jonge het RIVM zich goed voor te bereiden op een vaccinatiecampagne, alvast na te denken over de uitvoering hiervan en waar mogelijk voorbereidingen te treffen. Hierop schetst het RIVM alvast de contouren van een centraal registratiesysteem. Maar het vooraf wegwerken van technische of juridische knelpunten gebeurt niet.

Nadat de Gezondheidsraad in november heeft geadviseerd dat ouderen en kwetsbaren voorrang moeten krijgen in de vaccinatiecampagne, ontvangen Kamerleden op 20 november een brief van minister De Jonge. Hierin onderkent hij het belang van registratie van vaccinatie.

Elf dagen later komt De Jonge met nieuws. Als alles meezit worden op 4 januari de eerste mensen in Nederland gevaccineerd tegen het coronavirus.

29 softwaresystemen

Bij Actiz, vertegenwoordiger van de verpleeghuizen, vallen mensen nog net niet van hun stoel. Dat De Jonge op 4 januari wil beginnen met vaccineren noemt de koepel nog dezelfde dag prematuur, aangezien vrijwel alles nog onduidelijk is. Zo weten verpleeghuizen nog niets over het vastleggen van vaccinaties en de privacy hiervan. Actiz heeft past net contact gezocht met softwareleveranciers, zoals Adapcare in Ede.

Tijdens een Kamerdebat op 17 december moet minister De Jonge erkennen dat de ICT nog niet klaar is. Het centrale RIVM-systeem Cims, dat staat voor Covidvaccinatie Informatie- en Monitoringsysteem, moet door liefst 29 softwaresystemen worden gevoed. Het gaat om alle informatiesystemen die gebruikt worden door huisartsen en in verpleeghuizen, ziekenhuizen, ggz-instellingen, instellingen voor gehandicaptenzorg, de thuiszorg en natuurlijk de GGD. Maar al die systemen zijn dan nog niet gekoppeld.

DECEMBER 2020: Werkwijze van tafel geveegd

Het vastleggen van vaccinaties begint met nog een probleem. De door het RIVM en VWS beoogde werkwijze van registreren wordt in december door juristen van tafel geveegd. Huisartsenverenigingen NHG en LVH hebben twijfels over de datahonger van het RIVM en krijgen daarin gelijk, gesteund door een advies van de Autoriteit Persoonsgegevens.

De aanvankelijke opzet: vaccinatiegegevens worden standaard geregistreerd in het Cims van het RIVM, waarna mensen die daar toch bezwaar tegen hebben, kunnen verzoeken om hun data uit het register te laten verwijderen.

De nieuwe opzet: mensen moeten vooraf expliciet toestemming geven voor het verstrekken van vaccinatiegegevens aan het RIVM. Weigeren mensen dat, dan mogen hun gegevens alleen geanonimiseerd naar het RIVM. Dat is pijnlijk voor de minister, die dacht dat de oude opzet zou voldoen. In een brief op 20 november schrijft hij dat bij de registratie van vaccinaties ‘privacy by design’ als uitgangspunt is genomen. “Hierbij heb ik privacy hoog in het vaandel staan.”

null Beeld Maus Bullhorst
Beeld Maus Bullhorst

Intussen begint de tijd te dringen. De 29 systemen worden onder hoge druk gereed gemaakt zodat een vaccinatie in ieder geval door een arts kan worden vastgelegd. Mails van koepels en het RIVM zijn aangemerkt als ‘hoog urgent’. Softwarebouwers moeten meteen aan de slag, ook al is soms nog niet duidelijk hoe de systemen er precies uit moeten zien.

De Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ) wordt gevraagd de technische coördinatie te verzorgen voor de aanlevering van vaccinatiedata in zorginstellingen.

Honderden mails worden in december, januari en februari heen en weer gestuurd. Soms verontschuldigt VZVZ zich zelfs bijna, zoals in een mail op 15 januari aan betrokken softwareleveranciers. “De specificaties zijn met de maximaal haalbare zorgvuldigheid, maar wel onder stoom en kokend water, tot stand gekomen”, schrijft VZVZ.

‘Er zat een ongelofelijke druk op’

Voor de tien verschillende digitale systemen die in de vijfduizend Nederlandse huisartsenpraktijken worden gebruikt, geldt hetzelfde probleem. Huisartsen krijgen in september een grote rol toegedicht in de vaccinatiecampagne, naast de GGD, maar de leveranciers van huisartsen informatie systemen (HIS) weten pas in december hoe zij hun software moeten inrichten.

Peter Smithjes van het bedrijf Omnihis is voorzitter van de vakgroep voor HIS-leveranciers en coördineerde het overleg met VWS, het RIVM en VZVZ. “Er zat een ongelofelijke druk op”, zegt Smitjes. “De deadlines en ultimatums waren heftig. We hebben op ultrakorte termijn oplossingen moeten bedenken en implementeren.”

HALF JANUARI 2021: Start vaccinaties, maar er is een probleem

Maandag 18 januari is het zover. Voor het eerst wordt in Nederland een inenting níet bij de GGD gezet. Bewoners van verpleeg-huizen krijgen vanaf dan hun injectie tegen het coronavirus. Maar pas vijf dagen eerder, op 13 januari, zijn de ICT-specificaties voor het vaccineren in instellingen definitief.

Wat nog steeds ontbreekt: de manier van communicatie met het RIVM. Pas daags voordat de zorg begint met vaccineren staat op papier hoe ICT-systemen de inentingen moeten doorgeven aan het RIVM. Te laat om het op tijd klaar te hebben.

Een flacon met het Janssen-vaccin op een GGD-priklocatie. Beeld ANP
Een flacon met het Janssen-vaccin op een GGD-priklocatie.Beeld ANP

En dan is er nog een probleem: geanonimiseerde registratie. Mensen moeten toestemming geven voor de registratie van hun prik bij het RIVM. Maar circa 8 procent van de Nederlanders doet dat niet, blijkt tijdens de vaccinatiecampagne.

Welke gegevens registreer je dan, is de vraag. Op 14 januari ontvangen alle softwareleveranciers een memo met daarin de details voor anonieme aanlevering. Met het memo steekt het RIVM een lont in het kruitvat.

Ook van mensen die expliciet aangeven dat hun gegevens niet met het RIVM gedeeld mogen worden, verlangt het instituut allerlei persoonsgegevens. Bijvoorbeeld het geboortejaar, geslacht, de postcode, de plek van toediening, datum van toedienen en gegevens over het vaccin. Juristen van de softwareleveranciers staan perplex. Hoe kan het RIVM dit überhaupt op papier zetten?

Een vervelend gesprek

Er ontstaat een vervelend gesprek, vertelt Thomas Ferguson van softwarebedrijf Gerimedica. “Onze functionaris gegevensbescherming zei: ‘dit kan echt niet. Dit is totaal niet anoniem. Die mensen zijn eenvoudig te herleiden.’ Dus zijn we er vol tegenin gegaan. Maar mijn klomp brak toen een medewerker van het RIVM zei: ‘Maar dit doen wij wel vaker zo, op deze manier…’”

Verschillende directeuren van andere softwarebedrijven beamen dat het RIVM geprikkeld reageerde. Zoals Robert van Wijk, algemeen directeur van FarMedvisie, leverancier van een informatiesysteem dat in de GGZ wordt gebruikt. “ICT-leveranciers hebben aardig wat tegengas moeten geven en kregen vervolgens een defensieve reactie van het RIVM”, zegt hij. “Wij zijn specialisten op het gebied van informatiebeveiliging. Dan verwacht je dat als wij zeggen dat de privacy niet geborgd is, de mensen van het RIVM dat accepteren. Het RIVM was op het punt van privacy minder scherp dan wij.”

Ook technisch coördinator VZVZ bevestigt het dispuut. “Dat die discussies pittig zijn gevoerd, is een feit”, zegt manager operations Joris Smits. “Je probeert de wens van het RIVM te snappen, maar anderzijds moet er sprake zijn van dataminimalisatie. Het duurde wel even voordat we kwamen tot een haalbare oplossing.”

Een schokkend bericht

Het RIVM erkent dat er ‘stevige maar goede’ gesprekken zijn gevoerd. In de uitspraak ‘maar dit doen wij wel vaker zo, op deze manier’, herkent het instituut zich niet. De situatie was uniek, aldus het RIVM.

Vrijwel gelijktijdig aan deze juridische aanvaring komt RTL Nieuws met een schokkend bericht. ‘Illegale handel in privégegevens miljoenen Nederlanders uit coronasystemen GGD’ kopt de zender op 25 januari. De registratie van testen en bron- en contactonderzoeken blijkt zo lek als een mandje. Medewerkers konden hele lijsten met gegevens uitdraaien en te koop aanbieden.

Het datalek bij de GGD slaat in als een bom. Hoe zit het met de bescherming van gegevens door het RIVM, vragen de zorgkoepels en softwaremakers zich af. Voordat er (geanonimiseerde) medische persoonsgegevens worden uitgewisseld, willen de zorgkoepels en softwarebedrijven weten wat de juridische onderbouwing voor de gegevensverstrekking aan het RIVM is. Actiz stuurt namens de gehele keten een brandbrief.

Softwareleveranciers voelen zich niet senang bij de datahonger van het RIVM. Met het GGD-lek in het achterhoofd willen ze weten hoeveel medewerkers van het RIVM toegang hebben tot de vaccinatiegegevens. En ze vragen zich af: wordt het bijgehouden als RIVM-medewerkers inloggen en gegevens worden gedeeld?

Geen oplossing voor de aanlevering van ‘geanonimiseerde’ vaccinatiedata

Het antwoord stelt de koepels en softwareleveranciers deels gerust. Het RIVM geeft aan dat de kans op een inbreuk zoals bij het GGD-systeem ‘gering’ is. Het instituut somt een aantal beschermende maatregelen op en sluit af met: “De komende maanden worden de bestaande detectie- en monitoringcapaciteiten verder verbeterd”.

Uit de brief blijkt eveneens dat het doorgeven van vaccinaties aan het RIVM nog steeds niet werkt. Softwareleveranciers vragen het RIVM om een planning. Wanneer kan de aanlevering beginnen? Het is inmiddels 5 februari. Al rond de 500.000 prikken zijn gezet.

En dan is er nog steeds geen oplossing voor de aanlevering van ‘geanonimiseerde’ vaccinatiedata. In die discussie heeft het RIVM inmiddels bakzeil gehaald. Het instituut legt zich erbij neer dat de door hun vormgegeven dataspecificatie juridisch inderdaad tekortschiet.

Verwijzingen naar ‘anonieme gegevens’ worden vanaf dan vermeden. Het RIVM en VWS komen met een nieuwe term: procesinformatie. Dus: een (huis)arts meldt alleen nog welk vaccin is geprikt, op welke datum, of het de eerste of tweede prik is en in welke leeftijdscohort iemand valt.

null Beeld Maus Bullhorst
Beeld Maus Bullhorst

De deadline voor het kunnen aanleveren van deze ‘procesinformatie’ is 16 april. Nu, achteraf, weten we dat op die datum al 4,2 miljoen prikken waren gezet, waarvan naar schatting 913.000 in zorginstellingen en ziekenhuizen en 879.0000 door huisartsen. Maar een aanzienlijk deel van deze prikken kan dan nog steeds niet worden doorgegeven aan het RIVM.

Soms geeft een arts een vaccinatie überhaupt niet via een informatiesysteem door aan het RIVM. Omdat er af en toe geen koppeling bestaat tussen de software van een instelling of huisartsenpraktijk en het RIVM, of omdat de ingeënte persoon niet in zo’n systeem staat (bijvoorbeeld een medewerker of patiënt van buiten de praktijk) is er nog een applicatie bedacht: BRBA.

Maar ook via de door VWS ontwikkelde site BRBA gaat het niet altijd goed. De Drentse waarnemend huisarts Harry de Graaf moest BRBA gebruiken. Het kostte hem vijf uur om honderd gevaccineerden door te voeren via BRBA, vertelt hij.

Helemaal vervelend vond De Graaf het dat hij toch een geboortejaar moest invullen van mensen die expliciet geen toestemming hadden gegeven voor een registratie bij het RIVM. “Dat is privacygevoelig, want zo kun je een prik herleiden naar een persoon, lijkt me. Maar ik kon het veld niet leeg laten. Uiteindelijk heb ik de geboortejaren verzonnen. De privacy van mijn cliënten staat bij mij voorop”, vertelt De Graaf.

Als De Graaf klikt op ‘verzenden’, is zeker dat het vaccinatieregister van het RIVM is besmet met onjuiste gegevens. Niemand weet hoeveel artsen bezwaar hebben tegen het invullen van een geboortejaar, en of die informatie vaker (bewust) verkeerd is ingevuld. In antwoorden op vragen laat het ministerie van VWS weten dat er half juni een kleine 900.000 vaccinaties via BRBA zijn doorgegeven aan het RIVM. Volgens VWS worden unieke jaartallen vanwege de privacy alsnog omgezet tot een niet-herleidbaar geboortecohort.

FEBRUARI 2021: Achterstanden lopen op

Intussen komt in februari het vaccineren overal op gang. In de ziekenhuizen, bij de GGD, in zorginstellingen en bij de huisartsen. Al snel krijgt het RIVM door dat het aantal geregistreerde vaccinaties steeds verder uit de pas begint te lopen met het geschatte aantal vaccinaties op grond van uitgereden vaccins.

In maart attendeert het RIVM koepel-organisaties op de registratie-achterstand. Zij benaderen op hun beurt de leveranciers van informatiesystemen. Maar het probleem blijkt hardnekkig. Op 1 april, als in de meeste instellingen het vaccineren achter de rug is, ontbreken nog steeds honderdduizenden prikken in het Cims van het RIVM. Weer stuurt het RIVM een brief gericht aan zorginstellingen en de leveranciers van hun software.

Softwaremakers bevestigen het bericht van het RIVM. Zij geven verschillende verklaringen. Zo erkent het Cims niet altijd het BSN-nummer, waardoor de gegevens niet kunnen worden doorgestuurd. Een ander probleem: zorginstellingen ontvangen geen bevestiging na het opsturen van vaccinatieregistraties naar het RIVM. Er is dus geen mogelijkheid ingebouwd om te controleren of alles goed is gegaan. Pas in mei wordt deze laatste kwestie onderkend en opgelost.

Juridische bonje en technisch trammelant

Maar er is ook nog een eenvoudig ander probleem voor het tekort aan registraties eind maart: van de 29 informatiesystemen die in de zorg worden gebruikt en data moeten doorsturen aan het Cims, is nog steeds een onbekend aantal niet gekoppeld – een gevolg van de juridische bonje en technisch trammelant, onder meer veroorzaakt door de trage start.

Pas begin mei heeft de laatste software-ontwikkelaar haar elektronisch patiëntendossier klaar voor gebruik. Er zijn dan reeds 6,5 miljoen prikken gezet, eventuele doorgiftes aan het RIVM moeten worden ingehaald.

Meer mensen bij het ministerie van VWS en het RIVM worden zenuwachtig. Helemaal nadat op 23 april de registratie van vaccinaties aan bod komt in een digitaal overleg van het Outbreak Management Team, de corona-adviseurs van het kabinet. Leden uiten hun zorgen, die door voorzitter Jaap van Dissel (van het RIVM) op papier worden gezet.

Het OMT schat dat het Cims voor slechts 70 procent compleet is in vergelijking met het totaal aantal gezette vaccinaties. Het gat komt vooral uit de hoek van de huisartsen en zorginstellingen. De aanlevering van de GGD via het eigen CoronIT verloopt wel redelijk.

Het OMT roept alle partijen ‘met klem’ op de benodigde gegevens aan te leveren. Die zijn voor hen namelijk cruciaal bij het volgen van de vaccinatiecampagne en het verloop van de corona-epidemie.

Een concreet voorbeeld: Op 30 april wordt op de dementie-afdeling van het verpleeghuis De Heikant in Wehl (Gelderland) een corona-uitbraak vastgesteld. De schrik zit hoog, aangezien alle bewoners al volledig zijn gevaccineerd. Begin mei vraagt deze krant hoogleraar ouderengeneeskunde en OMT-lid Cees Hertogh of dit vaker gebeurt.

In de Kamerbrieven is frustratie terug te lezen

“Ik heb eigenlijk geen goed beeld”, zegt Hertogh. Hij is lid van de beroepsgroep Verenso, de vereniging voor specialisten ouderengeneeskunde. Samen met Verenso bepleitte Hertogh voorafgaand aan de vaccinatiecampagne dat ouderenzorginstellingen toegediende vaccinaties op dezelfde wijze zouden registreren. Hij kreeg nul op het rekest. “Nu maken organisaties gebruik van een veelheid van systemen, waardoor het overzicht ontbreekt en de doorlevering aan het RIVM niet in orde is. Dit is echt een probleem,” zegt hij.

Als OMT-lid en lid van Verenso zit Hertogh dicht op het vuur. Hij stoort zich aan de discussie die dan wordt gevoerd. “Betrokkenen zijn op het ogenblik bezig met een soort zwartepietenspel rond de registraties. Zij wijzen vooral naar elkaar. Dat is verkeerd bestede energie.”

In de Kamerbrieven die minister De Jonge in maart, april, mei en juni schrijft over de registratie van vaccinatie, is de frustratie terug te lezen. Keer op keer moet de minister erkennen dat er nog grote aantallen inentingen ontbreken in het centrale register van het RIVM.

De 700.000 extra prikken waren een overschatting van de werkelijkheid.

Zo zijn er in de Nederlandse vaccinatiecampagne soms opmerkelijke dagen. Neem 13 april. Een uur voor een persconferentie van premier Rutte en minister De Jonge floept het aantal gezette prikken op het coronadashboard van 3,2 miljoen naar 3,9 miljoen.

De verklaring van het RIVM: de cijfers in het coronadashboard zijn geen actuele registratie van het aantal daadwerkelijk gezette prikken, maar een berekening. De formule veranderde.

Twee weken later, op 29 april, stelt het RIVM het berekende aantal coronavaccinaties weer met 220 duizend naar beneden bij. Die 700.000 extra prikken waren een overschatting van de werkelijkheid.

MEI 2021: Vaccinatiegegevens voor vakantie niet klaar

Op 11 mei blijkt dat 44 procent van de inentingen gezet bij huisartsen en 53 procent van de prikken gezet in instellingen niet bekend zijn bij het RIVM. De aanlevering van anonieme ‘procesinformatie’ werkt dan in sommige gevallen nog niet.

Daags voor 11 mei slaat minister De Jonge tijdens een bestuurlijk overleg met zijn vuist op tafel. Het moet klaar zijn met de registratieproblemen. Na een dip in maart is het vaccinatietempo aardig opgeschroefd, maar het gedoe met de registraties leidt af van dat succes.

Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport start symbolisch een update van de CoronaCheck-app. De update maakt het mogelijk om een vaccinatiebewijs op te halen.  Beeld ANP
Minister Hugo de Jonge van Volksgezondheid, Welzijn en Sport start symbolisch een update van de CoronaCheck-app. De update maakt het mogelijk om een vaccinatiebewijs op te halen.Beeld ANP

Er doemt ook een volgend probleem op: de registraties in het Cims moeten als basis gaan dienen voor de CoronaCheck-app, waarmee gevaccineerde mensen toegang kunnen krijgen tot horeca en festivals en ongemoeid kunnen reizen. Maar dan moeten inentingen wel goed zijn vastgelegd.

De Jonge richt een ‘taskforce’ op, met daarin het RIVM, softwareleveranciers en zorgkoepels. Zij zijn belegd met één taak: los het probleem op.Dat lukt deels. Het

percentage missende registraties in het Cims daalt. Maar in juni ontbreken naar schatting nog altijd zo’n 345.000 registraties uit zorginstellingen en 580.000 van huisartsen.

De consequenties? Als Nederlanders op 24 juni de CoronaCheck-app kunnen downloaden, verschijnt niet altijd een groen vinkje na een vaccinatie. Gegevens van 1 tot 2 miljoen gevaccineerden ontbreken. Dat komt mede door een storing bij de GGD, maar ook door de haperende registratie in het Cims.

Geen flauw idee wat de vaccinatiegraad bij mensen tussen de 60 en 64 is

Als een week later op 1 juli met de CoronaCheckApp kan worden gereisd binnen Europa, is het probleem nóg niet opgelost. Een nieuwe applicatie, waarin huisartsen en instellingen zelf vaccinatiebewijzen kunnen genereren, moet soelaas bieden. Maar de app werkt nog niet naar behoren.

Nog een gevolg: deskundigen hebben geen flauw idee wat de vaccinatiegraad bij mensen tussen de 60 en 64 is, de groep die is gevaccineerd door de huisarts. Door onzekerheid over hun opkomst in combinatie met de haperende registratie is de leeftijdsgroep een blinde vlek op de vaccinatiekaart.

En ten slotte: het RIVM moet het aantal prikken in Nederland nog altijd schatten. Er is anno juli nog geen toegang tot actuele openbare gegevens over vaccinaties, zoals die er tot op gemeenteniveau wel zijn over coronatests, ziekenhuisopnames en sterftecijfers.

Verantwoording

Deze reconstructie kwam tot stand op basis van gesprekken met twintig betrokkenen, onder wie softwareleveranciers, huisartsen, zorginstellingen, coördinator VZVZ, Actiz, de Landelijke Huisartsen Vereniging, de Nederlandse GGZ, de Autoriteit Persoonsgegevens en enkele externe deskundigen. Er is ook gebruikgemaakt van Kamerdebatten, Kamerbrieven, e-mails en interne memo’s.

Het RIVM erkent in een reactie dat er veel juridische kwesties hebben gespeeld en over privacy ‘stevige gesprekken’ werden gevoerd. Het uitgangspunt van het RIVM was: voor het inzicht in de voortgang, effectiviteit en veiligheid van het vaccinatieprogramma kunnen gegevens niet gedetailleerd genoeg zijn, maar dat botst inderdaad met anonimiteit. In overleg met softwaremakers is gezocht naar een oplossing voor de geanonimiseerde data, en die is gevonden. Het RIVM vraagt om begrip voor de context, iedereen werkte onder enorme druk. Het RIVM bestempelt de samenwerking met alle betrokkenen, die nog niet voorbij is, als constructief.

Lees ook:

Ministerie van VWS: Coronapaspoort deelt meer medische gegevens dan wij hadden gewild

Het Europese coronapaspoort toont bij het scannen meer medische gegevens dan Nederland had gewild, meldt het ministerie van volksgezondheid, welzijn en sport. Rondom de invoering van het paspoort spelen meerdere privacykwesties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden