Nieuwjaarsnacht

Waarom zoveel mensen over het randje gaan met Oud en Nieuw

Beeld ANP

Bushokjes slopen, auto’s in de fik steken en agenten aanvallen. Waarom gaan zoveel mensen over het randje met de jaarwisseling?

Nog een paar uurtjes. Dan valt er naar verwachting een dode. Zeker honderden mensen raken gewond. En er zijn sowieso duizenden incidenten te betreuren. Die variëren van mishandeling tot bedreiging, brandstichting, vernieling, (vuurwerk)overlast en geweld tegen hulpverleners. Het is bijna zover.

Vandaag vieren Nederlanders Oud en Nieuw, met als knaller oudejaarsavond, de avond van de anarchie. Vorig jaar vielen er vier doden bij voorvallen tijdens oud en nieuw, sinds 2000 gemiddeld één per jaar. De politie meldde vorig jaar negenduizend incidenten, 391 mensen werden gearresteerd. Dit jaar zijn er – wederom – tienduizenden hulpverleners ingeroosterd in een poging de jaarwisseling zonder kleerscheuren door te komen. Nu al is zeker dat dat voornemen in rook opgaat.

Oud en Nieuw is verworden tot een traditie van vuur, lawaai en alcohol. Die conclusie trokken onderzoekers Otto Adang en Edward van der Torre van de Politieacademie in 2007. Tien jaar later stelde dezelfde Politieacademie in een terugblik dat de jaarwisseling het grootste risico-evenement van het jaar was, en is. Daar is door de overheid niet zomaar een oplossing op te verzinnen, aldus de deskundigen van de politie. ‘Het zijn toch vooral de Nederlanders zelf die bepalen hoe de jaarwisseling verloopt.’

Harde knallen of ­geluiden en vuur horen bij Oud en Nieuw

Als mensen op straat naar Oud en Nieuw wordt gevraagd, valt vaak het woord traditie. Maar wat is de oudejaarstraditie? “Harde knallen of ­geluiden en vuur horen bij Oud en Nieuw”, zegt professor etnologie ­Peter Jan Margry, verbonden aan het Meertens Instituut en de Universiteit van Amsterdam. “Er zijn duidelijke bronnen uit de vroegchristelijke tijd die een overgangsritueel ­beschrijven: heidense Germanen ­namen afscheid van het oude en verwelkomden het nieuwe. Om dat goed te laten verlopen moesten boze geesten verjaagd of op afstand ­gehouden worden om het nieuwe jaar met voorspoed te beginnen. Dat deed men door lawaai en vuur (licht) te maken.”

Dit gebruik bleef in stand, vertelt Margry. “Veel later werd kruit ­gebruikt, kwamen er geweren bij.

In de achttiende eeuw werden in Amsterdam kleine kanonnetjes van zolder gehaald om te knallen. Brand en baldadigheid kwamen ook toen al voor. We kennen berichten waaruit blijkt dat er angst was voor branden, voor de nevenschade.”

Pas na de Tweede Wereldoorlog verscheen consumentenvuurwerk in de Nederlandse straten, vermoedelijk afkomstig van Indiëgangers. “Maar het vuurwerk van nu sluit aan bij de eeuwenoude traditie, stelt Margry. “Nu luiden we het nieuwe jaar in met vuurpijlen en rotjes.”

Unieke chaos

Een ritueel met vuur en knallen om boze geesten te verjagen klinkt een stuk aangenamer dan deelnemen aan het onveiligste feest van het jaar, waarin Oud en Nieuw is ontaard. Dat is bij andere afstammelingen van de Germanen niet gebeurd. De Nederlandse viering van Oud en Nieuw is in die zin uniek: in geen ­enkel ander land gaan de festiviteiten gepaard met zoveel verstoringen van de openbare orde en met zoveel (vuurwerk)slachtoffers. Was getekend: de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV), precies twee jaar geleden.

Ook de OvV brak haar hoofd over de jaarwisseling. De raad vond het opmerkelijk dat, ondanks al die aangevallen hulpverleners, verminkte ledematen, gesneuvelde bushokjes, uitgebrande auto’s en afgestoken vuurwerkbommen achteraf vaak wordt geconcludeerd dat de jaarwisseling ‘relatief rustig’ is verlopen. 

In de normalisatie van de onrust schuilt een deel van het antwoord op de vraag waarom Oud en Nieuw het onveiligste feest van het jaar is, denkt neuropsycholoog Erik Scherder, verbonden aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. “Iets wat het ­hele jaar niet mag, namelijk vuurwerk afsteken, mag op oudejaarsdag ineens wel. Dat geeft een gevoel van vrijheid”, zegt Scherder. “Dat de ­politie vervolgens vooral toeziet in plaats van ingrijpt, zorgt in je hersenen voor groen licht: je mag los gaan zonder represailles.”

Staat van opwinding

Vuurwerk, knallen en vuur hebben daarbij een versterkend effect op je hersenen, vertelt Scherder. “Je staat van opwinding gaat omhoog. Vuur en knallen zorgen voor spanning en verwachtingen voortgekomen uit eerdere jaarwisselingen wil je weer ingevuld zien. Een verlangen is een hele sterke prikkel.” En dan is zoals zo vaak alcohol de druppel. “Ontremming ligt voor de hand”, zegt Scherder. “In je hersenen zit een controleur, tot hier en niet verder. Als die controlefunctie door de drankjes niet werkt, dan ben je in staat excessieve dingen te doen waarvan je achteraf denkt: jeetje, hoe kon ik zover komen.”

Vuurpijlen en knalvuurwerk tijdens Oud en Nieuw uitbannen, iets waarvoor de Onderzoekraad voor Veiligheid pleit, gebeurt al op sommige plekken. Het aantal vuurwerkvrije zones neemt toe. Het verbieden van alcohol is echter niet aan de orde. Is er dan wel een oplossing voor alle onrust en incidenten? Scherder: “Je moet alternatieven bieden, andere verlangens bedenken. Betrek de jongelui en maak een ­superevenement waar mensen al hun energie, verlangens en verwachtingen in gooien.”

Uitlaatklep

Ook de Politieacademie en de OvV adviseren gemeenten om burgers te stimuleren en te ondersteunen bij de organisatie van veilige evenementen, eventueel aan voorwaarden verbonden. Die aanpak heeft zijn nut bewezen in verschillende plaatsen in Nederland. Bijvoorbeeld in Den Haag, waar honderden branden en vernielingen plaats maakten voor een vreugdevuur op het strand. Tot dit jaar.

Scherder is daarom kritisch op waarnemend burgemeester Remkes van Den Haag. “Nadat de vreugdevuren werden verboden, heeft hij geen alternatief geboden. Een onbevredigende zaak. Daar krijg je gedonder van, dat hebben we al gezien.”

Lees ook:

Dat vuurwerk kan zo niet langer

Wie de negatieve effecten van het massaal afgestoken vuurwerk in de nieuwjaarsnacht op een rijtje zet, zou zich zomaar kunnen afvragen waarom we nog niet met dat vuurwerk zijn gestopt, schrijft Trouw in het commentaar.

Rutte zou raddraaiers ‘het liefst allemaal in elkaar slaan’

Premier Mark Rutte zou mensen die zich tijdens de nieuwjaarsnacht misdragen hebben ‘het liefst allemaal persoonlijk in elkaar slaan’. De aanpak van het kabinet om geweld tijdens de nieuwjaarsnacht te voorkomen, werkte onvoldoende, zei hij na de vorige Oud en Nieuw-viering.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden