Vrouwen en kinderen in Jogjakarta die het koningspaar opwachten.

Staatsbezoek

Waarom Nederland worstelt met een koninklijk excuus aan Indonesië

Vrouwen en kinderen in Jogjakarta die het koningspaar opwachten. Beeld Hollandse Hoogte / Bert Verhoeff

Komen er excuses van de koning aan Indonesië voor Nederlands optreden tijdens het koloniale bewind? En hoe gaan andere ex-koloniale machten met excuses om?

 Historica Lara Nuberg kon er na afloop niet van slapen. Zij ontmoette onlangs koning Willem-Alexander, op een conferentie, als voorbereiding op het aanstaande staatsbezoek aan Indonesië. Eerst had ze niet willen gaan, schrijft ze na afloop op haar blog ‘Gewoon een Indisch meisje’. Waarom een handje schudden, “terwijl er nog zoveel morele en financiële rekeningen openstaan van Nederland aan het land en de mensen van mijn oorsprong?” Maar ze ging toch. Ze trof een koning die ‘met aandacht luisterde’ en vragen stelde over ‘hoe Nederland zijn koloniale verleden kan verwerken’.

“Ik verbaasde me over het gemak van het gesprek, maar dacht ondertussen ook: hoeveel nut heeft dit?”, schrijft Nuberg. “Zal Nederland ooit volledige verantwoordelijkheid afleggen? De volledige backpay (de achtergehouden salarissen van krijgsgevangen Indisch overheidspersoneel - red.) uitbetalen, Indonesië de herstelbetalingen teruggeven die het land moest doen in ruil voor zijn onafhankelijkheid én slachtoffers compenseren? Dat doet deze handelsnatie niet, wij verdelen een rekening van tien euro nog onder vijf vrienden.”

Kransleggingen

De vraag die Nuberg opwerpt heeft een lange voorgeschiedenis. De afgelopen weken laaide de discussie over excuses aan Indonesië opnieuw op. Ondanks de honderddertig grote en kleine bedrijven die maandag met koning Willem-Alexander en koningin Máxima meereizen, zal het staatsbezoek niet alleen over handel, technologie, waterbeheer, ecotoerisme of duurzame palmolie gaan. Een bezoek aan Indonesië gaat onvermijdelijk ook over het verleden, en over de toekomst van dat gedeelde koloniale verleden.

De toenmalige koningin Beatrix en prins Willem-Alexander tijdens het staatsbezoek in 1995.Beeld ANP

Meteen na de officiële opening op dinsdag zijn er twee kransleggingen: op het Indonesische en op het Nederlandse ereveld. Belangrijk is het moment ertussen. Dan is er een staatslunch, voorafgegaan door een gezamenlijke verklaring met gastheer president Joko Widodo. Wat zal Willem-Alexander zeggen? Spreekt hij nieuwe excuses uit, waar sommige groepen op aandringen, en waarvoor dan precies? Geeft hij de langverwachte formeel-juridische erkenning van de onafhankelijkheid in 1945?

Een kleine groep nabestaanden van slachtoffers van geweld door Nederlandse soldaten in Indonesië riep het koningspaar begin februari per brief op om helemaal niet te gaan. Eerst moet Nederland volledige excuses uitspreken en zorgen voor “onmiddellijke en rechtvaardige afrekening van de schadevergoeding aan de slachtoffers”.

Minst geslaagde staatsbezoek

De koning is zich zeer bewust van alle gevoeligheden in de relatie met de voormalige kolonie. Hij was erbij in 1995, toen zijn moeder, koningin Beatrix, in Jakarta een spijtbetuiging uitsprak. Het werd een van de minst geslaagde staatsbezoeken van Beatrix, vol ongemakkelijke momenten.

Aan de toespraak was weken geschaafd, met in het achterhoofd het effect van mogelijke excuses op de Indië-veteranen die in de periode 1945-1949 op bevel van de regering strijd leverden met de Indonesische nationalisten.

In deze jaren kwamen aan Nederlandse zijde 5000 militairen om, aan Indonesische zeker 100.000. Toch vond premier Wim Kok Nederland nog niet klaar voor excuses. Aan het staatsbanket met president Soeharto zei Beatrix het daarom zo: “Wanneer wij terugblikken op deze tijd, die nu bijna vijftig jaar achter ons ligt, stemt het ons bijzonder droevig dat zovelen in deze strijd zijn omgekomen of er hun leven lang de littekens van hebben moeten dragen”.

Beeld ANP

Een doorbraak kwam er pas in 2005, met de erkenning van toenmalig minister van buitenlandse zaken Ben Bot, dat ‘Nederland aan de verkeerde kant van de geschiedenis had gestaan’. Dat waren belangrijke woorden uit de mond van Bot, zelf een ‘kind van Indië’. Zijn vader was bestuursambtenaar in Nederlands-Indië en zelf zat hij in zijn jeugd in een jappenkamp.

Bot aanvaardde voor het eerst ‘politiek en moreel’ de datum van 17 augustus 1945 als de dag van de onafhankelijkheid van Indonesië. Tot die tijd hield Nederland tot grote ergernis van Indonesië vast aan de datum van de offici­ële soevereiniteitsoverdracht op 27 december 1949.

Het leidde tot een aanmerkelijke ontspanning in de relatie. Nadien dwong de rechter Nederland nog tot meer specifieke excuses en herstelbetalingen. Eerst voor het bloedbad van Rawagede en in 2013 voor alle standrechtelijke executies uitgevoerd door het Nederlandse leger in de periode 1945-1949, met name tijdens de politionele acties.

Opmerkelijk genoeg was het diezelfde Ben Bot die zich afgelopen weken uitsprak tégen nieuwe excuses. Nederland moet eens ophouden met die ‘zelfkwelling’, 75 jaar na dato, zei de oud-minister in het AD. Indonesiërs zitten daar niet op te wachten. “De Indonesiërs voelen dat niet als zodanig, dat Nederland dat moet doen. Die vragen daar niet om. Die zeggen: jullie zoeken naar iets wat wij niet van jullie vragen.”

De elite

Maar dat is tegen het zere been van jongeren als Lara Nuberg en ook Reza Kartosen-Wong (die een Indonesische vader heeft en een moeder van Indische en Indiaas/Pakistaanse komaf). Hij schreef met zijn Aziatische vrouw het kinderboek ‘Waar is mijn noedelsoep?!?’ en promoveert op culturele identiteit. In zijn column in Het Parool ging hij in op de uitspraak van Bot, die volgens hem louter gebaseerd was op gesprekken met Indonesische ambassadeurs en regeringsfunctionarissen.

De koninklijke familie bracht in 1995 ook een bezoek aan Nederlandse oorlogsgraven.Beeld Hollandse Hoogte / Bert Verhoeff

“Maar die behartigen vooral de belangen van het bedrijfsleven en de elite en spreken niet voor de gemiddelde Indonesiër”, schreef Kartosen-Wong. “Ook de Indonesische overheid bekommert zich nauwelijks om de vele slachtoffers van Nederlandse oorlogsmisdrijven en hun nabestaanden. Terwijl een paar honderd miljoen gewone Indonesiërs elk jaar op 17 augustus vol overgave de onafhankelijkheid vieren. De re-enactments van de strijd tegen de Nederlandse bezetter zijn razend populair, ook onder jongeren. Studenten en jonge historici bestuderen het koloniale verleden en films erover worden goed bezocht. Kortom: Indonesiërs zijn wel degelijk geïnteresseerd in het verleden.”

Volgens Kartosen-Wong mag Nederland zich daarom ‘weleens wat Duitser gedragen’ en is het na 75 jaar onafhankelijkheid tijd voor uitgebreide excuses, schadevergoeding en een formele erkenning van 17 augustus 1945.

Hoogleraar postkoloniale geschiedenis Gert Oostindie wijst op een omissie in de argumentatie van Bot. “Het is waar dat de Indonesische autoriteiten liever vooruit kijken. Maar het komt ons ook geweldig goed uit, als we geen verantwoording hoeven af te leggen”, zegt hij. “Het is in feite een enorm genereus gebaar van de Indonesische regering. Nederland mag daar dus niet makkelijk mee aan de haal gaan. De Duitsers kunnen ook niet zeggen tegen ons: hou nu eens op over de oorlog. Wij kunnen dat de Duitsers wel aanbieden. Indonesië zal er ons nooit officieel om vragen, maar wij kunnen hun wel vragen wat ze van ons zouden willen horen.”

In ieder geval mag deze toekomstgerichte houding van Indonesië het proces van zelf­reflectie aangaande het verleden in Nederland niet stoppen, stelt Oostindie. Hij liet dit in zijn toespraak ook weten aan de koning, op de conferentie in de aanloop naar het staatsbezoek.

Kleine golf van oproepen

In deze moeizame verwerking van het kolo­niale verleden staat Nederland niet alleen. Andere Europese voormalige koloniale machthebbers worstelen er ook al jaren mee. Een proces dat gepaard gaat met ergernis over ‘zelfkwelling’, maar ook angst van overheden voor de financiële consequenties van een ruimhartig gebaar. Vorig jaar leek er zelfs sprake van een kleine golf van oproepen tot excuses en herstelbetalingen.

In België was het N-VA-leider en burgemeester van Antwerpen Bart de Wever die de koning opriep tot een ‘historisch pardon’ voor koloniale misdaden. Ook een expertgroep van de Verenigde Naties drong er bij de Belgische regering op aan. België worstelt al jaren met het uiterst wrede optreden in Congo, de Afrikaanse ‘privékolonie’ van koning Leopold waar zijn privéleger miljoenen mensen de dood injoeg.

Van een officieel excuus is het nog niet gekomen. In 2002 waren die er wel voor de betrokkenheid van de Belgische regering bij de moord op Patrick Lumumba, de eerste leider van het onafhankelijke Congo. Ook kreeg een groep van enkele honderden metissenkinderen vorig jaar excuses van premier Charles Michel. Deze kinderen van Afrikaanse moeders en Belgische kolonialen werden na de onafhankelijkheid uit Congo, Rwanda en Burundi ontvoerd naar België.

Koningin Beatrix en president Soeharto in 1995.Beeld ANP

Tussen Groot-Brittannië en India speelt al tijden de kwestie van het bloedbad bij Jallianwala Bagh in 1919, toen in India stakingen en een opstand uitbraken uit woede tegen de Britten over het niet nakomen van beloftes van meer autonomie. Oud-premier Theresa May noemde het bij de herdenking een ‘beschamend litteken op de Brits-Indiase geschiedenis’, maar kwam net als haar voorgangers niet tot een officiële verontschuldiging.

Ook Mexico ving vorig jaar bot bij Spanje en het Vaticaan met een verzoek om excuus voor de gewelddadige verovering door Spaanse troepen vijfhonderd jaar geleden.

Een ‘oprechte spijtbetuiging’ en financiële compensatie was er wel voor duizenden veteranen van de Mau-Mau-opstand in Kenia, die de Britten in 1950 met bruut geweld, martelingen en massale opsluiting neersloegen. Al moest dit excuus bevochten worden op een overheid die jarenlang archieven gesloten hield en deels vernietigde.

Frankrijk bood eerder al excuses aan voor de slachting van voornamelijk Arabisch moslims in de onafhankelijkheidsoorlog in Algerije. En Duitsland beloofde een officieel excuus voor de koloniale genocide in Namibië, dat desondanks nog niet gekomen is. Al deze excuses en spijtbetuigingen richten zich op misdaden en wreedheden begaan in de ‘eindtijd’ van het kolonialisme, en niet op kolonialisme als geheel.

Slavernij

Volgens Oostindie is de verwerking van het koloniale verleden als geheel onlosmakelijk verbonden met de aanzwellende discussie over slavernij, als meest pijnlijke dimensie van het kolonialisme.

In de Verenigde Staten kwam het eerste excuus voor de slavernij en voor de racistische Jim Crow-wet pas in 2008, na decennialang aandringen in het Huis van Afgevaardigden. In Nederland is dat grote excuus er nog niet van gekomen. Rotterdam en Amsterdam buigen zich nu op eigen initiatief over hun koloniaal slavenverleden, in navolging van Britse ‘slavenhandelcentra’ als Liverpool en Bristol, die wel excuses hebben aangeboden.

Oostindie wil wel gezegd hebben dat historisch onderzoek argumenten kan leveren, maar op zich niet noodzakelijk leidt tot excuses. “Dat is uiteindelijk een politiek en moreel besluit. Bij slavernij is dat helemaal helder, excuses daarvoor had je gisteren al kunnen geven. We weten genoeg van de feiten.”

De toenmalige prinsen Willem-Alexander en Claus en koningin Beatrix. Beeld Benelux Press

Ook een politiek besluit over het al dan niet aanbieden van een excuus aan Indonesië is wat Oostindie betreft niet afhankelijk van de uitkomsten van het onafhankelijk onderzoek naar naoorlogs geweld in Indonesië, zoals sommigen stellen. Dat onderzoek, gefinancierd door de overheid, wordt nu uitgevoerd door het NIMH, het Niod en het KITLV, waarvan Oostindie directeur is. Het zal in 2021 klaar zijn.

De onderzoekers richten zich op het Nederlands oorlogsgeweld in de jaren 1945-1949. “Daarover staat nog steeds het regeringsstandpunt van 1969 overeind, dat er wel ‘excessen’ waren, maar dat de krijgsmacht als geheel zich ‘correct’ had gedragen. De vraag is of dat standpunt overeind zal kunnen blijven.”

Alle ogen zijn dinsdag in Jakarta dus gericht op Willem-Alexander. Onwaarschijnlijk is dat hij met een spijtbetuiging komt voor het algemene overheidsoptreden in koloniale tijden – zoals die er in januari wel onverwacht kwam voor de houding van de overheid tijdens de Jodenvervolging, bij monde van premier Rutte.

Als Oostindie toch een voorspelling moet doen? “Het meest realistisch is een herhaling van 2005, met wellicht een subtiele verandering in woordkeus.”

Lees ook: 

Het koningspaar gaat op staatsbezoek naar Indonesië. Hoe gevoelig ligt dat nog?

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima brengen in maart een staatsbezoek aan Indonesië, werd vandaag bekend. Rond vorige staatsbezoeken naar de voormalige kolonie ontstond ophef, hoe zal dat deze keer zijn?

Koningin Beatrix laat in tafelrede excuses over late erkenning onafhankelijkheid achterwege

Lees hier hoe Koningin Beatrix op eieren liep tijdens het staatsbezoek van 1995.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden