(On)voltooid

Waarom het debat over voltooid leven pas net begint

Pia Dijkstra dient haar initiatiefwet Waardig Levenseinde in februari of maart in.Beeld ANP

Het is knap ingewikkeld om ‘voltooid leven’ wettelijk te regelen. Toch vindt een meerderheid van de bevolking dat dat moet gebeuren.

Minister Hugo de Jonge (CDA) verwees het idee van een voltooid-levenwet direct naar de prullenbak. Ook andere critici zien in het onderzoek van Els van Wijngaarden, dat donderdag naar buiten kwam, vooral argumenten tegen de initiatiefwet Waardig Levenseinde van Tweede Kamerlid Pia Dijkstra (D66). Is met dit rapport inderdaad het pleit rond ‘voltooid leven’ beslecht?

Het is ingewikkeld om levensbeëindiging voor ouderen die niet ernstig ziek zijn op een zorgvuldige manier te regelen, zo blijkt uit Van Wijngaardens onderzoek. Zo zijn mensen ambivalent in hun doodswens: de ene week staat de wens tot leven voorop, de andere week de wens tot sterven. Hoe toets je nu of hun keuze weloverwogen is?

Ongemakkelijk gevoel

Bovendien lijkt het erop dat bepaalde groepen eerder voor levensbeëindiging kiezen. Relatief veel laagopgeleiden en mensen met een lager inkomen. Veel vrouwen, al begrijpen de onderzoekers niet goed waarom. En bij een meerderheid speelt eenzaamheid een rol, bij ruim een derde geldproblemen. Dat zorgt voor een ongemakkelijk gevoel: moeten we hen niet beschermen?

Het onderzoek geeft zicht op een hele specifieke groep: die met de meest concrete doodswens. De mensen die misschien op korte termijn gebruik zouden maken van de mogelijkheid om uit het leven te stappen.

De ‘doelgroep’ van de wet van Dijkstra is groter. Voor een veel grotere groep ouderen betekent een voltooid-levenwet vooral een geruststelling, zo liet ze donderdag in een reactie op Twitter weten: ze vinden het vooral een fijn idee dat ze ter zijner tijd legaal hulp bij zelfdoding kunnen krijgen, ook al maken ze daar misschien nooit gebruik van.

Ook in een deel van de ruim tachtig mails die Trouw ontving na een oproep in de nieuwsbrief van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE), en in de reacties van Trouwlezers op de serie over voltooid leven, komt die behoefte aan geruststelling naar voren.

Zelfbeschikking

Veel van de schrijvers hechten bovendien groot belang aan het principe van zelfbeschikking: ze willen zelf kunnen beslissen wanneer ze het leven verlaten, en niet afhankelijk zijn van het oordeel van een arts. Bij euthanasie moet die immers vaststellen of ze ondraaglijk en uitzichtloos lijden.

De steun onder de Nederlandse bevolking voor meer zelfbeschikking rond de dood is breed, zo bleek vorig jaar uit onderzoek van het CBS: 55 procent vindt dat euthanasie onder bepaalde omstandigheden mogelijk moet zijn voor mensen die ‘levensmoe’ zijn. 32 procent is tegen. Een onderzoek van de NVVE kwam in 2017 tot vergelijkbare percentages. En het burgerinitiatief ‘Uit Vrije Wil’ haalde 116.000 handtekeningen op met zijn pleidooi om stervenshulp mogelijk te maken bij een voltooid leven.

Het rapport-Van Wijngaarden maakt duidelijk dat waarschijnlijk een kleine groep daadwerkelijk gebruik zou maken van de mogelijkheid uit het leven te stappen. Onder de 75-plussers – de leeftijdsgrens die Dijkstra wil hanteren – zijn er in Nederland 1700 met een zeer concrete doodswens. Waarschijnlijk zouden zij niet allemaal de stap zetten als dat kon, omdat ook bij hen de wens om te leven het vaak nog wint van de wens om te sterven.

De principiële vraag is nu: wat weegt het zwaarst? Is dat de behoefte aan geruststelling en zelfbeschikking bij een meerderheid van de bevolking? Of zijn dat de haken en ogen van een voltooid-levenwet, zoals het risico voor een kleinere groep kwetsbare ouderen? Nu die vraag scherper dan ooit op tafel ligt, is het debat eigenlijk pas net begonnen.

‘Eerder een pas op de plaats maken dan een nieuwe wet’

‘Doe ik er nog wel toe?’ Die vraag zal vaker opkomen als ‘voltooid leven’ wettelijk geregeld wordt , denkt Daan Roovers, de Denker des Vaderlands.

Hoe kan de filosofie helpen bij dit vraagstuk?

“Het onderwerp is te complex om er vanuit de filosofie een eenduidig antwoord op te geven, want het raakt het hart van het menselijk bestaan, waartoe zijn we op aarde? De term ‘voltooid leven’ vind ik problematisch. Filosofie gaat over concepten die iets zeggen over de werkelijkheid, maar het concept ‘voltooid leven’ is een eufemisme dat niet bij de werkelijkheid past.

‘Voltooid leven’ roept het beeld op van mensen die gezond van lijf en leden in een stoel zitten terug te blikken op hun leven en het wel genoeg vinden. Het klinkt mooi, als iets zachts, iets wat nastrevenswaardig is. Maar dat klopt niet met de werkelijkheid die uit dit rapport naar voren komt. Alle mensen die dood willen, mankeren wel iets wat hun doodswens versterkt.”

Heeft dit rapport uw mening over voltooid leven bijgesteld?

“Ik was altijd al terughoudend, en het onderzoeksrapport heeft dat versterkt. Het rapport biedt eerder aanleiding voor een pas op de plaats dan voor het invoeren van nieuwe wetgeving. Wanneer je ‘voltooid leven’ in de wet verankert gaan meer mensen zich de vraag stellen: ‘Doe ik er nog wel toe?’ Wanneer je die doos eenmaal openmaakt is het onvermijdelijk dat alle 75-plussers zich die vraag gaan stellen, niet alleen ouderen die al een doodswens hadden. Daar moeten we niet te lichtvaardig over denken, want dan verschuiven onze morele, existentiële grenzen.

“De euthanasiepraktijk is de afgelopen twintig jaar al behoorlijk uitgebreid. We zijn van de terminaal zieken opgeschoven naar chronisch zieken en dementerenden. Daarbij gaat het om onomkeerbare ziektes. Maar bij voltooid leven is het onduidelijk of het wel zo onomkeerbaar is, de doodswens kan ook weer verdwijnen.”

Hoe kunnen we het onderzoeksrapport het beste gebruiken in het publieke debat?

“Met dit rapport hebben we een beter beeld gekregen van wat er achter de term ‘voltooid leven’ schuilgaat, dat is goed. Mij valt op dat we het gemakkelijk vinden om het hier in de kranten en in de politiek over te hebben. We praten er in opiniërende zin over, moet het kunnen of niet? Dat is tamelijk veilig en abstract. Maar het heeft nog niet opgeleverd dat er ook laagdrempelig over wordt gesproken in de privésfeer. Tussen ouders en kinderen of voor partners blijft het een moeilijk onderwerp. Daar is denk ik de grootste winst te boeken.”

‘De hoop promoten, niet de dood’ 

Met een wet op voltooid leven maak je het te makkelijk om voor de dood te kiezen, vindt Theoloog des Vaderlands, Samuel Lee.

Hoe helpt de Bijbel u bij uw gedachten over voltooid leven?

“In de Bijbel gaat het om het leven, en niet om de dood. Jezus is gestorven, maar daarna is Hij opgestaan. Dat betekent voor mij dat er hoop is, hoop dat het leven weer wat beter wordt. Ik las in het onderzoek dat een man in de winter wel verlangt naar de dood, maar dat zijn levenskunst het in de zomer wint van zijn levensmoeheid. Met een wet voor voltooid leven ontmoedig je mensen om te vechten voor hun leven.”

Maar wat als mensen alle hoop en vechtlust hebben verloren?

“Ik respecteer deze mensen voor honderd procent. Wat zij voelen, is een reactie op de samenleving, die individualiseert en waarin mensen eenzaam zijn. Het is een wake-up call: daar moeten we wat aan doen. Eenzaamheid kun je niet helemaal uitbannen. De vraag is hoe je ermee omgaat. In plaats van onze energie te steken in het legaliseren van de dood bij mensen die niet ziek zijn, kunnen we beter proberen bij hen opnieuw hoop en levenslust op te wekken. Niet de dood promoten, maar de hoop.”

Kan de theologie hierbij helpen?

“Jazeker. We moeten werken aan een theologie van betrokkenheid, ons niet richten op het bekeren van mensen, maar op oprechte en menselijke betrokkenheid bij mensen die lijden. Ik ben in Groningen geweest, in het gasgebied. Mensen verwachten van mij geen oplossing, maar wél dat ik naar ze luister.”

Zouden kerken hierin een rol kunnen spelen?

“Dit doodsverlangen is ook een noodsignaal aan de kerken. Waar zijn wij kerken mee bezig, met dogma’s en systemen die mensen buiten spel zetten, die communie onthouden aan gescheiden vrouwen? Of gaat het ons om mensen, om onze naaste, in de kerk en daarbuiten?”

Vindt u dat mensen zelf het moment van hun dood mogen kiezen, of is dat aan God?

“Dat is een moeilijke vraag. Persoonlijk geloof ik dat God bepaalt wanneer we doodgaan, maar hoe zit het dan met zelfdoding, bepaalt de mens dat of God? Vanuit christelijk perspectief mag je het leven niet in eigen hand nemen, maar euthanasie kan om medische redenen wel toelaatbaar zijn. Maar met een wet op voltooid leven maak je het te makkelijk voor mensen om voor de dood te kiezen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden