AnalyseCoronaprotest

Waarom haakt extreemrechts aan bij een coronademonstratie?

Een protestmars in Amsterdam tegen de coronamaatregelen onder de naam ‘Samen voor Nederland’. Beeld Hollandse Hoogte / Remco Koers
Een protestmars in Amsterdam tegen de coronamaatregelen onder de naam ‘Samen voor Nederland’.Beeld Hollandse Hoogte / Remco Koers

Opeens doken er prinsenvlaggen en davidsterren op bij het massale protest tegen de coronamaatregelen van afgelopen zondag in Amsterdam. Waarom haakt extreemrechts aan bij deze beweging?

Voor sommigen was het de ‘prikdrang’, voor anderen de anderhalve meter. De 20.000 mensen die zondag in Amsterdam demonstreerden tegen de coronamaatregelen leken uiteenlopende beweegredenen te hebben. Er waren christenen, hare krisjna’s en Forum voor Democratie-aanhangers. En hoewel de demonstratie vredig verliep, viel één ding op: sommige betogers droegen T-shirts met davidsterren en prinsenvlaggen in oranje-wit-blauw, een kleurencombinatie die eerder werd gebruikt door de NSB en die wordt geassocieerd met de Apartheid.

Veiligheidsorganisaties waarschuwen al enige tijd voor extreemrechtse betrokkenheid bij de anti-coronabeweging. De AIVD trok in april aan de bel over een opleving van extreemrechts door de coronacrisis. Ook de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding waarschuwde voor de ‘verschillende gezichten van de coronaprotesten’. Die zouden mogelijk als voedingsbodem voor radicalisering en extremisme kunnen dienen.

Legitimiteit creëren

Dat extreemrechts zich aangetrokken voelt tot de coronabeweging, komt niet als een verrassing voor Sarah de Lange, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam en gespecialiseerd in radicalisering en extremisme. “We zien al een aantal jaren dat extreemrechtse organisaties zich aansluiten bij andere protesten in de samenleving, van demonstraties tegen de komst van azc’s tot pro-Zwarte-Piet-betogingen.”

Extreemrechtse groepen doen dat omdat ze affiniteit met de standpunten hebben, maar ook om pr-redenen, legt ze uit. “Het is een manier om legitimiteit te krijgen, zichtbaarder te worden en in contact te komen met mogelijke nieuwe aanhangers.”

Extreemrechts was al sinds het begin van de pandemie fel gekant tegen de maatregelen. “Het is een antidemocratische beweging die extreem kritisch is op de staat. Bovendien zijn er in de anti-coronabeweging ook samenzweringstheorieën waar extreemrechts affiniteit mee heeft, zoals antisemitische complottheorieën, en theorieën over zogenaamde ‘globalisten’ die een nieuwe wereldorde willen stichten.”

Gericht op ophef

De prinsenvlag duidt voor De Lange meteen op de aanwezigheid van de extreemrechtse actiegroep Voorpost. “Dat is een eenduidig racistisch symbool dat niets met corona te maken heeft.”

Op het gebruik van davidsterren onder de demonstranten werd heftig gereageerd, onder meer door burgemeester Femke Halsema, die eiste dat de organisatie het dragen van de sterren zou veroordelen. Organisator Michel Reijinga zei vervolgens achter Halsema's oproep te staan, maar ook te begrijpen waarom mensen de vergelijking maken tussen de vervolging van Joden en de situatie van ongevaccineerden nu.

“Je ziet vaker dat culturele symbolen uit een collectief verleden worden gebruikt voor een heel ander politiek doel”, zegt hoogleraar Joodse geschiedenis Bart Wallet van de UvA over de ophef rond de davidster. “Iets van de kracht en ernst van de oorspronkelijke betekenis wordt zo op dat doel overgedragen. De boodschap komt veel scherper over. Dat er vervolgens verontwaardiging en debat ontstaat, zoals je na de demonstratie zag, is precies de bedoeling.”

Politieke doeleinden

De Holocaust is door de Nederlandse geschiedenis al vaker gepolitiseerd, zegt Wallet. “Bijvoorbeeld in 1972 ten tijde van de protesten tegen mogelijke vrijlating van de Drie van Breda, een drietal oorlogsmisdadigers. Toen droegen Joodse demonstranten de sterren om te laten zien dat die daad hen aan de oorlog deed denken. Dat begrepen mensen ook, die vergelijking werd als legitiem gezien.”

Steeds vaker dragen ook niet-Joden echter een ster om politieke doeleinden. “Bedenk: we herdenken het verleden ook met het oog op het heden. Maar wanneer is het smakeloos om het verleden met het nu te vergelijken? Eén van de parameters van die beoordeling is of het nabestaanden en slachtoffers kwetst. En ook als het smakeloos is, dan nog is het bijvoorbeeld voor een rechter niet eenvoudig om te beoordelen of iets ook strafbaar is.”

Het veroordelen van extreemrechtse uitingen is altijd nuttig, vindt Sarah de Lange. “We moeten blijven benadrukken wat het verschil is tussen democratische bewegingen en antidemocratische ideeën.” Al zal dat extreemrechts bij de volgende demonstratie niet weerhouden, denkt ze.

Lees ook:

Ook in Nederland trekt legergroen rechts-extremisten aan

De Belgische zwaarbewapende militair die op de vlucht is geslagen, heeft extreemrechtse sympathieën. Ook in Nederland is het leger een gewilde plek voor rechts-extremisten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden