Commotie

Waarom een nazivergelijking zo erg is: ‘De nazi is onze nationale ethische grens geworden’

FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen.  Beeld ANP
FvD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen.Beeld ANP

Na de nieuwste nazivergelijking in de Tweede Kamer is de commotie groot. Hoe kan dat? ‘De nazi is onze nationale ethische grens geworden.’

Tim van der Pal

“Een nieuw dieptepunt in de bejegening van bestuurders en politici”, noemt minister Kuipers een twitterbericht van Pepijn van Houwelingen. Het FvD-kamerlid beeldde de minister af met een nazivlag. Na de commotie hierover willen politici dat er een eind komt aan dit soort persoonlijke aanvallen. Kamerlid Jan Paternotte (D66) dient een klacht tegen Van Houwelingen. Kuipers denkt na over vervolgstappen.

Nieuw is de nazivergelijking , zoals Van Houwelingen die maakte, niet in de politiek. Al meteen na de Tweede Wereldoorlog vergeleken politici plannen van hun tegenstanders met die van de nazi’s. Op 10 november 1948 riep Gerben Wagenaar (CPN) bijvoorbeeld al tegen Marinus van der Goes van Naters (PvdA) dat diens omgang met Nederlandse communisten te vergelijken was met de ‘De Hitler, Goebbels, Seyss-Inquart-methode’.

CPN-fractievoorzitter Gerben Wagenaar spreekt op de herdenking van de Oktoberrevolutie, Amsterdam (1951). Beeld ANP / Nederlands Fotomuseum
CPN-fractievoorzitter Gerben Wagenaar spreekt op de herdenking van de Oktoberrevolutie, Amsterdam (1951).Beeld ANP / Nederlands Fotomuseum

In de jaren na de oorlog was de nazivergelijking veel minder taboe dan nu, zegt hoogleraar Nederlandse geschiedenis Henk te Velde. “Het was vaker onderdeel van politiek debat, zoals politici nu ook met Poetin worden vergeleken”, zegt Te Velde. De nazivergelijking was destijds nog een middel waarmee je inhoudelijk op politieke plannen kon reageren. Te Velde: “Doe je dat nu, dan plaats je iemand volledig buiten de democratie. Zo maak je iedere vorm van debat vrijwel onmogelijk. In een parlementair debat werkt het niet.”

Dat blijkt wel, zegt Te Velde, uit hoe fel er gereageerd wordt als iemand een vergelijking met de Tweede Wereldoorlog insinueert.

Zo schold Geert Wilders (PVV) Alexander Pechtold (D66) tijdens de algemene beschouwingen van 2013 uit voor ‘miezerig, hypocriet mannetje’, nadat Pechtold had opgemerkt dat Wilders bij een demonstratie aanwezig was waar NSB-vlaggen waren getoond.

En afgelopen voorjaar reageerde Martin Bosma (PVV) verbolgen op een beschuldiging van Sjoerd Sjoerdsma (D66) in de Tweede Kamer. Bosma kreeg het verwijt dat hij ‘extreemrechtse omvolkingstheorieën’ aanhangt. Daarvan was hij niet gediend. “Dit is een nazivergelijking”, reageerde Bosma.

Het toont volgens Te Velde aan hoe gevoelig de nazivergelijking ligt. “Het is de ultieme persoonlijke aanval die al decennia over en weer gebruikt wordt. De nazi is onze nationale ethische grens geworden.”

Fascist

De anarchistische provo's en andere linkse groepen noemden machtige politici in de jaren ‘60 en '70 van de vorige eeuw vaak ‘fascist’. Het werd een steeds vaker gebruikt scheldwoord in de samenleving; op hun beurt vergeleken politici de straatprotesten van maatschappelijke bewegingen met de NSDAP van Hitler in Duitsland.

Ook rond medisch-ethische discussies, zoals abortus en euthanasie, zetten politici nazivergelijkingen in om (toen nog) een inhoudelijk punt te maken. Kamerlid Klaas Beuker (RKPN) bestempelde in 1974 de mogelijkheid tot abortus in Nederland bijvoorbeeld als ‘Hitlerpraktijken’.

Kamerlid Klaas Beuker (RKPN) in 1973. Beeld Anefo/Nationaal Archief
Kamerlid Klaas Beuker (RKPN) in 1973.Beeld Anefo/Nationaal Archief

Pim Fortuyn & Anne Frank

Naarmate de herinnering aan de oorlog in de jaren de ‘80 en ‘90 verder naar de achtergrond verdween, werd de nazivergelijking minder populair, zegt Te Velde. Dat veranderde met de opkomst van Pim Fortuyn. In een reactie op een interview in 2002 waarin Fortuyn artikel 1 van de grondwet (verbod op discriminatie) ter discussie stelde, bracht Kamerlid Thom de Graaf de ‘haat van Fortuyn’ in verband met de holocaust en Anne Frank.

Toen Fortuyn overleed, vonden zijn aanhangers dat politieke tegenstanders hem hadden ‘gedemoniseerd’. De opmerking van De Graaf was volgens de Fortuyn-aanhangers een sprekend voorbeeld. In de jaren erna, zegt Te Velde, werd de vrijheid van meningsuiting belangrijker dan anti-discriminatie binnen de politiek. “Politici wilden een vrije democratie bewaren. Ze keurden de opmerkingen van De Graaf af, maar de nazivergelijking verdween niet.

Profeet Mohammed

Een bekend voorbeeld was een opiniestuk uit 2010 van toenmalig minister Ella Vogelaar (PvdA). In het tijdschrift VolZin vergeleek zij de opkomst van de PVV in Nederland met die van de NSB. Omgekeerd stelde partijleider Geert Wilders in die tijd de profeet Mohammed gelijk aan Hitler en de Koran aan Mein Kampf.

Kees Ribbens, onderzoeker bij het holocaust-studiecentrum NIOD, zegt dat de moderne herinnering aan de Tweede Wereldoorlog de nazivergelijkingen krachtig maken. “De oorlog staat moreel op een voetstuk”, zegt hij. “Het is de beste manier om duidelijk te maken wat goed en fout is. Ongevaccineerden ‘de nieuwe Joden’ noemen, zoals Thierry Baudet deed, verzekert politici van aandacht. De geschiedenis wordt gebruikt om je punt te maken.”

Wet van Godwin

In 1990 bedacht de Amerikaanse advocaat en schrijver Mike Godwin ‘de wet van Godwin’. Het viel hem op dat (internet)discussies met hoge regelmaat uitmondden in een nazivergelijking. Godwin schreef: “Naarmate online-discussies langer worden, nadert de waarschijnlijkheid van een vergelijking met de nazi’s of Hitler tot 1.”

Hoewel het geen echte wetenschappelijke wet is, viel het wetenschappers in de jaren erna op hoe vaak Godwins wet bleek te kloppen. Op internet wordt de wet inmiddels gebruikt om duidelijk te maken dat iemand ‘af’ is in een discussie na een nazivergelijking, maar dat was nooit de bedoeling van Godwin.

Lees ook:
Kabinet maakte tijdens formatie afspraak hard op te treden tegen hetzes en complotdenkers

Dat het voltallige kabinet woensdag wegliep, is deel van het beleid. Rutte IV sprak tijdens de formatie af actief en duidelijk een grens te trekken als vrijheden van anderen worden bedreigd of als organisaties de rechtsstaat ondermijnen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden