Analyse Demonstreren

Waarom demonstreren terug is van weggeweest

Half oktober stroomde het Malieveld vol met demonstrerende boeren. Beeld ANP

Boeren, leraren, scholieren, zorgmedewerkers en ouderen gaan massaal de straat op om hun stem te laten horen. Waarom is 2019 zo’n protestjaar?

Of het nu gaat om meer salaris, een strenger klimaatbeleid of een oplossing voor de stikstofcrisis: van links tot rechts laten Nederlanders weer volop van zich horen als ze boos zijn op Den Haag. Met hun trekkers veroorzaken boeren chaos op de snelweg, leraren doen de schooldeuren op slot en jongeren pakken massaal de megafoons op voor het klimaat. Het momentum is groot en lijkt nog wel even voort te duren.

Wereldwijd de straat op

Straatdemonstraties zijn weer helemaal terug van weggeweest, zegt Tom Postmes. Hij is hoogleraar sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en doet onderzoek naar sociale onvrede. Er is sprake van een internationale trend, zegt hij.

Tussen 1989 en 2010 was het ‘opvallend kalm’ op straat, zegt Postmes. “Dat had te maken met de val van de Berlijnse muur en het einde van de geschiedenis (de theorie van politicoloog Francis Fukuyama over het einde van de ideologische strijd tussen de liberale democratie en haar tegenstanders, red.). In de jaren negentig en begin 2000 werd er laatdunkend gesproken over het hebben van idealen. Als je blijk gaf van idealen, werd je weggekeken. Nu is het weer cool.”

De kentering begon volgens Postmes in Iran, waar in 2009 enorme protesten uitbraken na de verkiezingen. In deze ‘groene revolutie’ gingen jongeren massaal de straat op voor meer rechten en vrijheden. Dat ze het lef hadden om dat te doen in een repressieve omgeving, heeft veel indruk gemaakt, zegt Postmes. Straatdemonstraties kregen wereldwijd een nieuwe impuls. Daarna kreeg je de Arabische lente en de protesten in Zuid-Europa tijdens de financiële crisis. “We hebben het idee dat het weer wat uitmaakt om de straat op te gaan.”

De protesten komen van onderaf

De belangrijkste motor van de onvrede is het failliet van het neoliberale groeimodel, zegt Donald Pols, directeur van Milieudefensie en activist van het eerste uur. Dat loopt op allerlei manieren tegen grenzen aan. Van het milieu bijvoorbeeld. “Wil je iedereen tevreden houden, dan moet je de koek vergroten, was lang het devies. Maar de koek wordt niet meer groter. We moeten gaan herverdelen. Daardoor zie je in de hele samenleving spanningen ontstaan, van links tot rechts. De vraag welke keuzes we daarin maken, polariseert enorm.”

Binnen alle verschillende belangen is er een opvallende gemene deler: de protesten komen veelal van onderaf. Een klein groepje scholieren bracht in een mum van tijd duizenden kinderen op de been voor de klimaatstaking, de basisschoolleraren van PO in Actie maakten een succesvolle vuist voor een beter salaris en bij de boerenprotesten keek boerenbond LTO de kat uit de boom.

De Nederlandse vakbonden blijven ondertussen leden verliezen. Dit jaar waren er al 101.000 vakbondsleden minder dan twee jaar geleden. Dat is een daling van 6 procent. Vooral jongeren haken massaal af.

Het is mooi dat burgers het initiatief naar zich toe trekken, vindt Pols. Het veranderen van beleid begint immers ‘in het hoofd van de samenleving’. “Het draagvlak is hier nu heel zichtbaar, en dat heeft ook grote gevolgen voor hoe maatschappelijke organisaties zich positioneren. Milieuorganisaties zijn van oudsher gericht op lobby. Dat is aan het veranderen: bij Milieudefensie richten we ons nu op het mobiliseren van mensen.”

Dat dat effect sorteert, blijkt ook uit wetenschappelijk onderzoek. De Amerikaanse politicoloog Erica Chenoweth vergeleek wereldwijd honderd niet-gewelddadige protesten in de twintigste eeuw. Wat bleek? Ieder protest waar minimaal 3,5 procent van de bevolking aan meedeed, boekte resultaat. In Nederland gaat het dan om ruim een half miljoen mensen.

De hete herfst is niet voorbij

Maar dat kan ook al met veel minder deelnemers, lieten de boeren en klimaatdemonstranten in Nederland zien. In Drenthe, Gelderland, Overijssel en Friesland kregen boeren eerder deze maand hun zin: stikstofmaatregelen zijn er voorlopig van tafel. Na de klimaatmars van Milieudefensie (40.000 mensen) zegde het kabinet een CO2-heffing voor grote vervuilers toe.

Peter Polder (44) uit Soest, sinds jaar en dag klimaatactivist en inmiddels ook trainer van demonstranten, is blij dat burgers het demonstreren massaal omarmen. “Vroeger was het een beperkt kringetje, maar kennelijk lukt het nu om burgerlijke ongehoorzaamheid los te rukken uit de subcultuur van krakers en radicaal links. Ik zie veel mainstream rondlopen. Zelfs bij Extinction Rebellion.”

En het einde van de protesten is voorlopig nog niet in zicht, zegt Pols van Milieudefensie. “De politiek voert geen noodzakelijke veranderingen door. Dan hebben burgers twee opties: demonstreren en naar de rechter gaan. En dat werkt. Als de overheid denkt dat de hete herfst nu voorbij is, dan heeft ze het mis.”

Dieman Ahmadi, Den Haag, voor de Koerden

Dieman Ahmadi (47)­ staat vooraan bij de demonstraties voor de Koerden. Met haar man en drie zonen zijn ze een politiek geëngageerd gezin, vertelt ze. 

De afgelopen maand waren er vijftien van dit soort demonstraties, om de operatie van Turkije in Syrië te veroordelen. “Wij willen dat de Nederlandse overheid sancties oplegt en het moet de druk opvoeren voor een no-flyzone in Syrië,” stelt Ahmadi. Ongeveer tweehonderd mensen wonen de protesten bij. Weinig, vindt ze. Maar: “De boodschap is belangrijker dan het aantal deelnemers”. Ze voelt zich wel gehoord door de Tweede Kamer. “Het onderwerp is een buitenlandse aangelegenheid. Toch wordt de zaak besproken, al wordt er onvoldoende actie ondernomen.”

Een opstootje tijdens de demonstratie van de Koerden op het Malieveld. Zij vragen aandacht voor de Turkse aanvallen in Noord-Syrie. Beeld ANP

Helga Fischer, Den Haag, voor de bomen

Helga Fischer (62) staat iedere maandag op het Koekamp in Den Haag om aandacht te vragen voor bomen. Dat doet ze samen met vier anderen. Zij begonnen hiermee in augustus 2018 nadat 250 bomen op de Scheveningseweg werden omgekapt.

Sindsdien slaan ze geen enkele maandag over, behalve met Kerst en Oud en Nieuw, als dat op een maandag valt. “We hebben heel simpele en kleine demonstraties maar het onderwerp is voor ons groots en noodzakelijk.”

Want Fischer vindt dat er in Nederland veel te veel bomen gekapt worden. “Het feit dat we er maar met z’n viertjes staan voelt vaak als een verloren zaak. Mensen trekken langs je heen op de fiets en maar een enkeling luistert naar ons verhaal. Maar onze kracht is dat we er iedere week staan. Mensen leren je kennen. En als ze niet luisteren staan we keihard te roepen.”

Een van de klimaatmarsen in Den Haag. Beeld Inge Van Mill

Alexander de Roo, Amsterdam, voor het basisinkomen

Honderden mensen worden vandaag verwacht op de Dam om zich hard te maken voor de invoering van het basisinkomen. Twee jaar geleden kwamen er nog maar zestig mensen op de demonstraties af. Alexander de Roo (64), die er ook bij is: “We hebben overal onze netwerken aangesproken. Sinds kort sluiten zich ook jongeren bij ons aan die verstand hebben van sociale media. Dat werkt.”

De Roo en andere demonstranten hebben zich gebogen over de vraag hoe ze kunnen opvallen. “Moeten we per se met een trekker op pad? Nee. We zijn gegaan voor de veilige optie: we trekken rode, gele en groene hesjes aan.” Die staan symbool voor armoede, de linkse beweging en de milieubeweging en dus voor het basisinkomen. “We moeten uit onze coconnetjes kruipen en aansluiten bij andere organisaties. Bewegingen verbinden, want alleen zo krijg je aandacht voor je zaak. 

Lees ook:

Is dit het begin van een nieuwe protestgeneratie?

In de huidige klimaatmarsen ziet hoogleraar Geert Buelens verschillende dingen samenkomen die ‘typisch zijn voor het activisme van vandaag’: het snel verspreiden van initiatieven via internet, en de macht van het getal laten spreken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden