Rapport OVV

Waarom de ‘stille ramp’ die zich voltrok in de verpleeghuizen niet doordrong tot Den Haag

null Beeld ANP
Beeld ANP

De paniek in de verpleeghuizen bleef te lang onbeantwoord, stelt de Onderzoeksraad voor Veiligheid in een dinsdag gepresenteerd rapport.

Marco Visser

De verpleeghuizen zijn het symbool van wat er in de eerste maanden van de pandemie in 2020 misging. De helft van alle overleden Nederlanders in die eerste periode woonde in een verpleeghuis. Afscheid nemen gebeurde geregeld via een iPad. Hoe is dat te rijmen met een beleid dat beschermen van de kwetsbaren als een van de hoofddoelen had?

Er is ‘veel ruimte voor verbetering’ was de algemene conclusie van de voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) Jeroen Dijsselbloem. Het sluiten van hele afdelingen in verpleeghuizen als twee bewoners positief testten, noemde hij het meest schrijnende van de eerste pandemieperiode.

Sluiten moest wel, want er was een tekort aan alles. Aan mondkapjes, schorten en testen. Signalen dat in verpleeghuizen de paniek toesloeg, drongen onvoldoende door tot het kabinet, stelt Dijsselbloem. Terwijl de paniek begin maart al groot was in de verpleeghuizen in Noord-Brabant en Limburg.

‘Ze grijpen je vast en hoesten in je gezicht’

Het leed in de verpleeghuizen begint bij iets abstracts als de crisisstructuur; de rolverdeling van betrokken organisaties als ministerie, GGD’s, RIVM en het Outbreak Management Team. Dat OMT kreeg van het kabinet een zware, bijna politieke rol. De adviseurs van het OMT werden medeverantwoordelijk voor het beleid. Het kabinet voer immers blind op hun adviezen, zeiden premier Mark Rutte en zorgminister Hugo de Jonge.

Het OMT heeft de taak zich bezig te houden met infectiebestrijding. Ouderenzorg was in de beginweken dus niet vertegenwoordigd. Toen dat later wel het geval was, bleek dat er binnen het OMT weinig begrip was voor de zorgen van verpleeghuizen en thuiszorg.

Dat is terug te zien in de richtlijn om medewerkers onbeschermd te laten werken als het contact vluchtig of op meer dan anderhalve meter afstand is. “Terwijl op die afstand het verlenen van zorg niet haalbaar is”, stelt de OVV. “In het bijzonder de zorg voor bewoners met dementie vraagt juist om nauw contact en intensieve aandacht. Deze bewoners zijn ook niet te instrueren, waardoor afstand houden onmogelijk is. ‘Ze blijven niet op hun plek, grijpen je vast en hoesten je van dichtbij vol in je gezicht’, aldus een verpleegkundige. De behoefte aan bescherming is dus juist groot in verpleeghuizen.”

Traumatisch en niet-menselijk

Bescherming door mondkapjes, schorten en testen was in die tijd lastiger dan nu. Er was gebrek aan alles. De middelen die er wel waren, werden verdeeld via de Regionaal Overleg Acute Zorgketen (ROAZ). Maar verpleeghuiszorg is, net als thuiszorg en zorg voor gehandicapten, geen acute zorg. Zij konden dus niet tegen de ROAZ zeggen: en wij dan? Dat mag het ministerie van volksgezondheid zich aanrekenen. “Het is de verantwoordelijkheid van het ministerie van VWS dat ook aan belangen van deze sector werd gedacht”, aldus Dijsselbloem.

De tekorten waren de reden dat verpleeghuizen geen andere optie hadden dan de deur op slot te doen. Als het virus eenmaal binnen was, was er geen houden meer aan. Gevolg: eenzaamheid en bewoners die stierven zonder dat zij afscheid konden nemen. Dat is als traumatisch en niet-menselijk ervaren, zo is te lezen in het rapport.

Sluiting van de verpleeghuizen had weliswaar effect, maar het virus kwam toch binnen. In welke mate dat gebeurde, bleef in Den Haag lang onbekend. Er waren weinig testen, dus niet elke zieke bewoner werd getest, waardoor zij na overlijden niet meetelden in de officiële cijfers met coronadoden. Nog een reden waarom de ‘stille’ ramp niet doordrong tot de beleidsmakers.

Er moet meer oog komen voor verpleeghuizen, thuiszorg en gehandicaptenzorg

Ondertussen kreeg personeel ook te maken met besmettingen doordat zij zonder kapjes en schorten werkten. Dat zij covid kregen in een tijd dat er nog geen vaccin was en veel bewoners stierven aan de ziekte, heeft een zware wissel getrokken op het personeel.

Pas in augustus 2020 adviseerde het OMT ook in de ouderenzorg de beschermingsmiddelen preventief in te zetten. Dat moet een volgende keer anders, stelt de OVV. Het begint bij waar de stille ramp voor de verpleeghuizen begon; bij de crisisstructuur. Daar moet meer oog komen voor wat in de zorg de ‘care’ wordt genoemd; de verpleeghuizen, thuiszorg en gehandicaptenzorg. Gebeurt dat niet, dan gaat alle aandacht uit naar de ‘cure', de curatieve zorg in ziekenhuizen. Met als uitkomst dat beschermen van de kwetsbaren het aflegt tegen ontlasten van de zorg, en met name de ic.

Lees ook:

OVV kritisch op corona-aanpak kabinet. ‘Te veel improvisatie, invloed Van Dissel te groot’

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) is kritisch op de Nederlandse aanpak van de coronacrisis. De manier waarop de overheid de zorg en crisisstructuur heeft ingericht bleek niet toereikend voor de aard en omvang van de crisis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden