Inlichtingenwet

Waarom de ‘sleepwet’ te complex is voor de veiligheidsdiensten

De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst in Zoetermeer.Beeld Robin van Lonkhuijsen, ANP

De nieuwe inlichtingenwet is een hele kluif voor de AIVD en MIVD. Volgens de toezichthouder heeft de wetgever niet goed nagedacht over de impact op de dagelijkse praktijk.  

Dik twee jaar nadat de nieuwe inlichtingenwet van kracht is geworden houden de veiligheidsdiensten zich nog steeds niet aan alle regels. De politiek beloofde de burger veel waarborgen om de privacy te beschermen, maar blijkt niet goed te hebben nagedacht over de praktische gevolgen. 

Dat betekent dat de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) en diens militaire collega, de MIVD, ondanks alle inzet om de wet uit te voeren nog steeds veel werk te verzetten hebben, concludeert de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD). Het rapport van de onafhankelijke toezichthouder dat dinsdag verscheen is het vierde en laatste in een reeks onderzoeken naar de naleving van wat in de volksmond de ‘sleepwet’ is gaan heten. 

De tekortkomingen in de praktijk kunnen volgens de toezichthouder een grote impact hebben op de fundamentele rechten van burgers. De AIVD en MIVD kregen dankzij de nieuwe wet vanaf 1 mei 2018 fors meer bevoegdheden. Ze mogen bijvoorbeeld op grote schaal internetverkeer van de kabel tappen. Daar kunnen ook gegevens van onschuldige burgers tussen zitten, dus stelde de wetgever een lijst waarborgen op om de privacyschending te beperken. Die lijst groeide na een fel maatschappelijk debat en referendum, dat nipt werd gewonnen door tegenstanders van de wet. Zo werden bewaartermijnen aangescherpt en werd vastgelegd dat het tappen ‘zo gericht mogelijk’ moet gebeuren.

Geen extra budget voor de diensten

Vertaald naar de praktijk betekent dat volgens de toezichthouder dat de diensten een ‘continu proces’ moeten doorlopen van stappen die zorgen voor een ‘zo gericht mogelijke’ inzet, zoals het bijstellen van filters die bepalen welke onderschepte gegevens worden opgeslagen. Daarbij moeten steeds ‘de juiste knoppen op de juiste stand’ worden gezet. En dat is nog maar één voorbeeld uit de wet die volgens de CTIVD ‘tijdrovend, complex en veelomvattend’ is voor de AIVD en MIVD. Dat terwijl de diensten geen extra budget kregen. 

Ook de verantwoordelijke ministers erkennen dat achteraf beschouwd de praktische gevolgen van de wet meer aandacht hadden moeten krijgen. Aan een eventuele nieuwe wetswijziging zal daarom een ‘uitvoeringstoets’ voorafgaan, beloven Kajsa Ollongren (binnenlandse zaken) en Ank Bijleveld (defensie). 

De CTIVD wijst meer risico’s aan van de huidige praktijk. Zo moeten de AIVD en MIVD voor alle buitenlandse partners met wie zij samenwerken volgens de regels een risico-inschatting maken. Maar de diensten zijn daar nog steeds niet mee klaar, terwijl het uitwisselen van persoonsgegevens met de collega’s in andere landen gewoon doorgaat. Daar zitten ook landen bij met een ‘verhoogd risicoprofiel’. Een afzonderlijk toezichtrapport over die internationale samenwerking volgt nog. 

Bulkdata te lang bewaard

Nog een pijnpunt: data die in bulk worden binnengehaald – denk aan passagiersgegevens van luchtvaartmaatschappijen – worden volgens de CTIVD te lang bewaard, omdat de diensten de bulkdatasets te makkelijk in z’n geheel als relevant bestempelen. Of het tappen van de kabel volgens de regels verloopt, kan de toezichthouder nog niet beoordelen. De bevoegdheid is tot nu toe nog niet ingezet door de diensten. 

De ministers zeggen in een reactie dat de AIVD en MIVD een goede koers hebben ingezet en erkennen dat er nog verbeterpunten zijn. Met de kritiek over de bulkdatasets die te makkelijk als relevant worden beoordeeld zijn Ollongren en Bijleveld het niet eens. Dat onderwerp zal daarom onderdeel zijn van een evaluatie van de wet, die de commissie-Jones-Bos momenteel uitvoert. De bevindingen worden aan het einde van het jaar verwacht. 

Lees ook 

MIVD diende verzoeken in om journalisten en advocaten af te tappen, namens buitenlandse diensten

De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) hield die verzoeken tegen, schrijft de toezichthouder in het nieuwste jaarverslag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden