InterviewAleid Wolfsen

Waarom de privacywaakhond opnieuw alarm slaat over corona-wet

Aleid Wolfsen.Beeld Phil Nijhuis

De Autoriteit Persoonsgegevens maakt opnieuw gehakt van het plan om locatiegegevens van telefoongebruikers met het RIVM te delen. Voorzitter Aleid Wolfsen legt uit waarom.

De Tweede en Eerste Kamer moeten de corona-wet over het delen van locatiegegevens van Nederlanders niet aannemen. Met die opvallende oproep komt de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) vrijdag. De Autoriteit, die het kabinet en de Kamers adviseert over privacyvraagstukken, kwam in mei met een vernietigend oordeel over de wet.

Normaal gesproken wordt zo’n advies opgevolgd, stelt Aleid Wolfsen, voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens. Maar in het nieuwe voorstel van staatssecretaris Mona Keijzer van economische zaken is volgens Wolfsen bijna niets met de eerdere kritiek gedaan. Daarom trekt hij nogmaals aan de bel.

De wijziging van de telecomwet, die een jaar zou moeten gelden, moet ervoor zorgen dat telecomaanbieders locatiegegevens van gebruikers gaan doorgeven aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS). Zo kan het RIVM in de gaten houden of groepen Nederlanders met een verschillende woonplaats zich mengen, en zo het risico op overdracht van het virus inschatten.

Volgens Wolfsen maakt het kabinet niet duidelijk waarom dat nodig is. Bovendien is de anonimiteit van burgers in het voorstel niet gewaarborgd, en bestaat het gevaar dat gegevens op het ministerie van volksgezondheid met andere persoonsgegevens worden gecombineerd: testdata van de GGD, bijvoorbeeld.

Telecomproviders zeggen dat ze een database met locatiegegevens van klanten moeten aanleggen over de afgelopen dertig dagen. Is dat zo?

“Dat klopt. Daarin wordt elk uur bijgehouden waar een telefoon zich bevindt. De plek waar je de afgelopen maand het meest verbleef, wordt geacht je woonplaats te zijn. Vervolgens worden verkeersgegevens bijgehouden en, bij aantallen boven de vijftien, elk uur doorgegeven aan het CBS. Bijvoorbeeld: het ene uur bevinden zich negentien Amsterdammers in Maastricht, een uur later is er één vertrokken.”

Gaat het in de praktijk echt op dat niveau?

“Dat is wel het idee.”

Is dat erg, als die gegevens geanonimiseerd zijn?

“De data zijn niet onherroepelijk anoniem. Het RIVM is onderdeel van het ministerie van VWS. Dat heeft ook andere informatie, bijvoorbeeld van GGD’en. De vraag is: wat wordt aan wat gekoppeld? In de wet is dat niet duidelijk. Bovendien kunnen vervolgens ook politie en justitie bij die gegevens.

“Kijk, als ik bel met de burgemeester van Amsterdam en vraag hoeveel mensen er in haar stad zijn, is die informatie anoniem. Maar als het om 15 mensen gaat, zeker op het platteland, en met een dynamiek van een uur, en je koppelt dat ook aan andere gegevens die je hebt over besmettingen... Het is niet geanonimiseerd. Niet onherroepelijk en onvoorwaardelijk.

“Dat is wel noodzakelijk, omdat het gaat om data die we onvrijwillig afstaan. Zo'n inbreuk op de privacy is alleen gerechtvaardigd als er een spijkerharde noodzaak is, en die zien wij niet. Als het erom gaat te zien waar het druk is - dat kan een BOA dat toch ook?

“De sfeer rond deze wet lijkt een beetje: het is wel handig deze data te verzamelen, je weet nooit waar het goed voor is.”

Zou het RIVM op basis van deze wet individuele besmette burgers kunnen volgen, bijvoorbeeld om te kijken of ze zich aan quarantaineregels houden?

“Dat is het nu net, dat is ook voor ons een raadsel.”

Wat gaat er met de wet gebeuren, denkt u?

“Ik verwacht dat de wet in zijn huidige vorm niet wordt aangenomen. In de Tweede Kamer waren veel partijen best kritisch. Ik merk dat ze ons advies goed hebben gelezen. De huidige wet zou ook geen stand houden voor de rechter.”

Waarom trekt u dan nu aan de bel?

“We worden veel gebeld door bezorgde burgers en telecomproviders. Dat maakt deze ongebruikelijke stap nodig.”

Minister De Jonge wuift bezwaren weg

Het kabinet blijft erbij dat het RIVM toegang moet krijgen tot geanonimiseerde locatiegegevens van telecomproviders, zodat het gezondheidsinstituut meer inzicht kan krijgen in de verspreiding van het coronavirus. 

“De privacy is wél gewaarborgd, er worden geen persoonsgegevens verstrekt”, zegt de minister Hugo de Jonge. Hij benadrukt dat de AP bij het schrijven van de wet is geraadpleegd en dat de adviezen van de toezichthouder “zo goed mogelijk” zijn meegewogen.

Aanpassing van het voorstel, dat na de zomer behandeld wordt in de Tweede en Eerste Kamer, ligt dan ook niet voor de hand. “Dit is gewoon een goed idee, dat moeten we doen”, aldus De Jonge. “Alle landen om ons heen doen dit ook. Ik ga graag nog een keer in gesprek met de AP om dat toe te lichten.”

Lees ook:

RIVM gaat telefoongegevens gebruiken in strijd tegen coronavirus

Het kabinet wil dat telecomaanbieders geanonimiseerde locatiegegevens van alle mobiele telefoons in Nederland gaan delen met het RIVM. Daarvoor ligt een noodwet klaar die een jaar van kracht blijft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden