Vijf vragenBurgerwaarnemers

Waarom Amsterdam ‘burgerwaarnemers’ bij politiecontroles toestaat

Politieagenten fouilleren een man tijdens een coronaprotest op het museumplein. Vanaf woensdag fouilleert de politie preventief in vijf wijken om wapenbezit tegen te gaan.  Beeld ANP
Politieagenten fouilleren een man tijdens een coronaprotest op het museumplein. Vanaf woensdag fouilleert de politie preventief in vijf wijken om wapenbezit tegen te gaan.Beeld ANP

Een Amsterdamse fouilleerproef is uitgegroeid tot een landelijk conflict met de politiebonden over etnisch profileren. Wat is er aan de hand?

Wie de komende maand over de Wallen loopt, kan zomaar staande gehouden worden door een agent die – zonder dat je je verdacht hebt gedragen – je broekzakken doorzoekt op wapens en messen. De politie startte woensdag met een proef preventief fouilleren in vijf verschillende Amsterdamse wijken: van de Burgwallen tot Bijlmer-Centrum. Over de proef is inmiddels landelijk discussie ontstaan.

Vanwaar de ophef?

De politiebonden zijn boos omdat agenten de proef niet alleen zélf mogen uitvoeren. Zij staan onder toezicht van ‘burgerwaarnemers’, vrijwilligers uit Amsterdam die erop moeten toezien dat de agenten zich niet schuldig maken aan etnisch profileren: het gebruikmaken van criteria als huidskleur, taal of geloof bij opsporing en handhaving, terwijl daar geen aanleiding toe is.

Dat deze proef er zou komen, was al maanden bekend, maar enkele dagen geleden lieten de bonden weten dat ze er ‘onaangenaam door verrast’ waren. ‘Politiemensen voelen zich door de politieke angst voor etnisch profileren onrecht aangedaan’, schrijft politievakbond ACP op haar website. Agenten willen niet op hun vingers gekeken worden.

Dinsdag volgde een spoedberaad met burgemeester Femke Halsema, waarin de bonden vertelden dat ze zich gewantrouwd voelen door deze maatregel terwijl ze ‘al op hun tandvlees lopen’. Daaruit kwam een opmerkelijk compromis: de bonden mogen zelf bij de fouilleeracties ook eígen waarnemers inzetten.

Wat is het verschil tussen burgerwaarnemers en de ‘eigen’ waarnemers?

Amsterdammers konden zich vrijwillig aanmelden bij de gemeente om waarnemer te worden. Uit de meer dan honderd aanmeldingen, werden 45 burgers geselecteerd. “We gingen uit van het principe: wie het eerst komt, het eerst maalt”, laat een woordvoerder van Halsema weten.

“We hebben niet de mogelijkheid om uitgebreide checks te doen op mensen”, zegt hij ook. Daarom vertrouwen de politiebonden het niet, en sturen ze hun eigen waarnemers op de burgerwaarnemers af. Die maken hun eigen verslag en kijken of de waarnemers hun werk goed doen.

Waar komt dit plan vandaan?

Het is de uitkomst van een lange politieke strijd tussen burgemeester Halsema en de gemeenteraad. Halsema, vroeger tegenstander van preventief fouilleren, wilde graag iets doen aan het groeiende aantal jongeren dat gewapend over straat gaat, en vond dit middel in de strijd daartegen te rechtvaardigen.

De gemeenteraad was het niet met haar eens en stemde de proef weg, omdat die te ingrijpend zou zijn. Halsema besloot het toch te doen. Normaliter mag dat niet, maar bij belangrijke veiligheidskwesties kan de burgemeester om de raad heen werken.

Dat is heel zeldzaam en daarom moest ze wel ‘aan de critici tegemoet komen’, zegt haar woordvoerder. Daarom nam ze het voorstel van de PvdA over om burgers te laten waarnemen, om etnisch profileren tegen te gaan. Ook de Amsterdamse politie ging akkoord.

Gaat de burgerinzet werken tegen etnisch profileren?

“Het kan in ieder geval helpen om de acceptatie voor het werk van de politie te vergroten”, zegt Jos Kuppens, socioloog en onderzoeker bij Bureau Beke, dat tot 2020 onderzocht hoe de Amsterdamse politie etnisch profileren tegengaat. Een van zijn aanbevelingen was: betrek óók burgers bij die aanpak.

De burgerwaarnemers komen niet uit zijn hoge hoed, hoewel hij een een ‘heel uniek’ initiatief vindt. “Als agenten weten dat ze geobserveerd worden, zijn ze zich bewuster van het risico op etnisch profileren.” Maar, voegt hij toe, “het is wel belangrijk dat de waarnemers dezelfde werkwijze hebben.”

Het risico, zegt hij, is anders dat iedereen vanuit zijn eigen achtergrond en perceptie gaat observeren en het oordeel erg subjectief is. “Als je als gemeente zegt: ‘Mensen, kom ons helpen’, dan is de kans groter dat je mensen krijgt die negatief over etnisch profileren zijn.”

De woordvoerder van Halsema: “Er zit enige logica in dat je na die strijd in de gemeenteraad juist kritische Amsterdammers wil betrekken bij het oplossen van dit probleem.” Er zijn ook geen protocollen voor de waarnemers, zegt de woordvoerder.

“Ze worden niet geïnstrueerd over waar ze tijdens het waarnemen op moeten letten. Dat is aan hen.” Ook kunnen ze erop letten of de politie zich aan het voornemen houdt om elke zoveelste persoon te fouilleren, en dus niet op huidskleur of dure auto te selecteren.

Of de feedback van de waarnemers dan niet te subjectief en onbruikbaar is, moet in de praktijk blijken, vindt de woordvoerder. “Het is niet voor niets een proef.”

Hoe staat het ervoor met de aanpak van etnisch profileren bij de politie in Amsterdam?

Al sinds 2012 staat dit onderwerp op de agenda en werden er allerlei maatregelen bedacht. Kuppens onderzocht het effect en ontdekte – onder andere door zo’n duizend agenten te enquêteren – dat bij veel politiemensen de aanpak etnisch profileren onbekend was en dat de uitvoering daardoor ook niet optimaal was.

“We kijken in de waarnemers-discussie vooral naar de agenten op straat”, zegt hij, maar de rol van chefs is minstens zo belangrijk: wat voor filosofie zij uitdragen kan het verschil maken. “Het gaat hier ook om cultuur en hoe die van bovenaf doorsijpelt.”

Met de kanttekening dat het na 2020 best verbeterd kan zijn, zegt hij. “Of je het probleem van etnisch profileren ooit uitbant, weet ik niet. Maar feit is wel dat álle aandacht, ook negatieve, helpt om het fenomeen op het netvlies van agenten te krijgen.”

Lees ook:

Criminoloog Marijke Drogt: Laten we niet doen alsof er nooit iets misgaat met etnisch profileren bij de politie

Criminoloog Marijke Drogt is een van de waarnemers bij de proef met preventief fouilleren in Amsterdam. ‘Ik ben geen activist, maar wel kritisch.’

Amsterdam belooft etnisch profileren door agenten steviger aan te pakken

De politie in Amsterdam heeft het ongewenste etnisch profileren niet onder controle, blijkt uit onderzoek van Bureau Beke. Burgemeester Halsema wil een scherpere aanpak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden