Een straatbeeld van de militaire basis in Litouwen, waar ongeveer 270 Nederlandse militairen zijn gestationeerd.

Krijgsmacht

Vrijheid is niet gratis: Wat is er over van ons leger?

Een straatbeeld van de militaire basis in Litouwen, waar ongeveer 270 Nederlandse militairen zijn gestationeerd.Beeld ANP

De oorlog in Oekraïne heeft defensie ook in Nederland weer bovenaan de politieke agenda gezet. Maar wat is er na jaren bezuinigen over van ons leger?

Marco Visser

Staatssecretaris van defensie Christophe van der Maat schrok toen hij tijdens een werkbezoek zag hoe verwaarloosd de kazernes zijn. Die kazernes staan symbool voor de staat van de Nederlandse krijgsmacht.

“Vrijheid is niet vanzelfsprekend en niet gratis”, zei de hoogste militair in Nederland toen Rusland Oekraïne binnenviel. “Daarom breekt de tijd aan dat Nederland weer gaat investeren in de eigen veiligheid.” De hoogste militair was commandant der strijdkrachten Tom Middendorp die al vijf jaar weg is bij defensie. Hij zei dit toen Rusland de vorige keer Oekraïne binnenviel en de Krim bezette, in 2014.

Nu lijkt die bezetting een rimpeling, maar in 2014 was het een schok die er zelfs voor zorgde dat Nederland niet langer bezuinigde op defensie. Al bleven flinke investeringen uit. Ondanks dat de Algemene Rekenkamer in 2018 oordeelde dat defensie maar net de missie in Mali aan kon, zo beroerd was de krijgsmacht er aan toe. Een jaar geleden waarschuwde ook de top van de krijgsmacht in deze krant voor de problemen op de werkvloer en het gebrekkige materieel. “Wij zijn dat kleine Gallische dorpje, dat zich onkwetsbaar waant. Mensen voelen het gewoon niet”, aldus luitenant-generaal Martin Wijnen.

De Adviesraad Internationale Vraagstukken zegt al jaren dat de krijgsmacht kreupel raakt en meer geld nodig is. Dat deed ze vrijdag opnieuw. Ditmaal is er oorlog in Europa en valt die boodschap wel in vruchtbare aarde.

Nederland is namelijk niet eens in staat het eigen grondgebied of dat van Navo-landen te verdedigen, zegt Jean Debie van de Vakbond voor Burger en Militair Personeel. Dat is overigens al jaren zo, maar nu de oude vijand opstaat, begint de herwaardering van defensie. “Helaas is wat in de afgelopen decennia is afgebroken niet zomaar weer opgebouwd", zegt hij. “Dat gaat zeker vijf tot tien jaar duren.”

Waar zitten de grootste tekorten?

Personeel

Bij defensie werken 68.000 mensen, onder wie 41.000 militairen. In 1990 waren dat er nog 261.000. De dienstplicht gold toen nog. In 1990 waren er 57.000 beroepsmilitairen, 46.000 dienstplichtigen en 158.000 reservisten. Het grote verschil zit dus in die flexibele schil. Het aantal reservisten neemt de laatste jaren wel weer wat toe. Nu zijn dat er 6400, ongeveer 1000 meer dan in 2009.

Defensie heeft wel middelen om meer personeel aan te nemen, maar dat lukt niet. Er staan ongeveer 8000 vacatures open. Dat heeft deels te maken met de salarissen, zegt Debie. “Defensie moet mensen werven, maar die krijg je alleen als je fatsoenlijk betaalt. Een soldaat die begint met 18 jaar krijgt 1100 euro bruto. Daar komen jongeren niet voor. Dus onze inzet is om jonge soldaten het minimumloon te geven, 1750 euro bruto. En als ze instromen in de parate eenheid moet dat omhoog gaan naar 2310 euro.”

Behalve onvoldoende aanwas is er een te grote uitstroom. Ook hier spelen de arbeidsvoorwaarden een rol, zegt Debie. “Net als het bestuur dat onvoldoende is, gebouwen die zijn verouderd en niet aan de normen voldoen, tekorten aan wapensystemen en de achterstanden op het gebied van opleidingen.” Die opleidingen zijn belangrijk omdat op die manier personeel promotie kan maken en meer kan verdienen.

Materieel

Na de val van de Muur in 1989 is er fors bezuinigd op materieel. De artillerie was in die tijd de grootste eenheid van de landmacht om tegenwicht te bieden aan het Warschaupact. Daar is bijna niets meer van over.

Op dit moment telt de landmacht nog één afdeling veldartillerie met 18 vuurmonden (kanonnen en mortieren). In 1990 waren er nog vier afdelingen met in totaal 48 vuurmonden die zwaar geschut konden afvuren, dertien afdelingen gemechaniseerde artillerie (op rupsbanden) met in totaal 234 vuurmonden, achttien Multiple Long Rocket Systemen (een installatie die achter elkaar twaalf raketten afvuurt), één afdeling om conventionele en nucleaire raketten af te vuren en een batterij om nucleaire granaten af te vuren.”

“We hebben onze vuurkracht verwaarloosd”, zegt Debie. “Terwijl juist Poetin een sterke artillerie heeft. Daarbij hebben de Russen hun tankcapaciteit verbeterd.” Nederland heeft juist bezuinigd op de tanks. In 1990 reden er nog 918 rond, nu zijn dat er 18, die zijn geleased van Duitsland. “Als je tegen tanks wilt optreden, kun je dat niet met artillerie-voertuigen doen, daar moet je een andere tank tegenover zetten.”

Ook de luchtmacht en marine leverden flink in . Van de 211 gevechtsvliegtuigen in 1990 zijn er nog 48 over. De marine had in 1990 nog 14 fregatten, nu 6.

Door de achterstanden en bezuinigingen bij defensie is onder meer de logistieke ondersteuning onder de maat, zegt Debie. De logistiek zorgt voor de aanvoer van bijvoorbeeld munitie, brandstof en voedsel via vliegtuigen, vrachtwagens en schepen. Hoe belangrijk dat is, blijkt in Oekraïne, waar de Russen naar verluidt problemen hebben met de aanvoer van brandstof en voedsel. “In de logistiek is fors gesneden de afgelopen decennia. In 2002 werd 1 miljard bezuinigd en verdwenen er 12.000 arbeidsplaatsen. Dat gebeurde in 2011 weer. Op een gegeven moment is het op.”

Dat Nederland de krijgsmacht anders inricht heeft niet alleen te maken met bezuinigingen, maar ook met de andere rol die defensie kreeg. De vijand die het eigen (Navo-)grondgebied bedreigde viel weg. In plaats daarvan kwamen internationale acties, zoals in Afghanistan, Irak en Mali.

Daarom kocht Nederland bijvoorbeeld gevechts- en transporthelikopters; de Apaches en Chinooks. Ook zijn er drones die in 1990 nog niet bestonden.

Beveiliging van de Nuclear Security Summit in maart 2014 op de voormalige vliegbasis Valkenburg.  Beeld ANP / Goos van der Veen
Beveiliging van de Nuclear Security Summit in maart 2014 op de voormalige vliegbasis Valkenburg.Beeld ANP / Goos van der Veen

Hoe sterk is het leger nog, met al die tekorten?

Door alle achterstanden is minder dan de helft van de krijgsmacht operationeel. Daardoor is het leger op dit moment niet in staat Nederland of Navo-gebied te verdedigen. Nederland staat daarin niet alleen, zegt Debie. Ook Duitsland, België en Frankrijk bijvoorbeeld hebben hun krijgsmacht verwaarloosd.

De Navo stelt als norm dat de leden 2 procent van hun bruto nationaal product besteden aan defensie. In 1990 voldeed Nederland ruim aan die norm; 2,7 procent ging naar de krijgsmacht. Vier jaar later dook Nederland onder de norm om daar tot op de dag van vandaag te blijven. In 2013 daalden de uitgaven zelfs naar 1,2 procent van het BNP. Dit kabinet investeert 4 miljard euro extra per jaar in defensie, waardoor het percentage stijgt naar 1,8 procent.

Toch stelt Europa financieel best iets voor op militair gebied. Zo geven Europese landen bij elkaar opgeteld veel meer geld uit aan defensie dan Rusland. Bedragen die worden genoemd variëren, maar het ligt ergens tussen de 200 en 300 miljard euro per jaar in Europa tegenover ongeveer 70 tot 100 miljard in Rusland. Toch is Europa geen militaire grootmacht omdat elk land zijn eigen beleid heeft, met zijn eigen materieel, wat inefficiënt is. De invasie in Oekraïne werkt in de Europese hoofdsteden als een aanjager om meer te investeren en meer samen te doen en kan wellicht een einde aan die inefficiëntie maken.

Defensie oefent op het Artillerie Schietkamp 't Harde.  Beeld Joris Van Gennip
Defensie oefent op het Artillerie Schietkamp 't Harde.Beeld Joris Van Gennip

Hoe sterk is de tegenstander?

Niemand weet wie die tegenstander is. Rusland? Wel als het Navo-landen of leden van de Europese Unie aanvalt. Maar misschien komt het gevaar uit een andere hoek. “Je weet nooit hoe sterk de vijand is”, zegt Debie. “En je kent zijn intenties niet. We dachten vanaf 2000 dat we goed met Rusland zouden kunnen omgaan. Dat blijkt dus niet het geval. Zelfde geldt voor China dat zich veel assertiever en agressiever als supermacht presenteert. China bouwt snel aan de krijgsmacht. Zij investeren ook in spionagesatellieten. Zo vergaren ze informatie en kunnen zij satellieten van anderen vangen. Die investeringen in de krijgsmacht doen zij niet voor niets.”

Wie is de sterkste?

Voordat het ene land de ander aanvalt, zal het eerst willen taxeren hoe sterk de krijgsmacht is. Dat is een complexe vergelijking, want het gaat om meer dan alleen geld, mankracht en materieel. Hoe vergelijk je de strijdkrachten van landen met elkaar. En hoe sterk is Europa dan in vergelijking met Rusland en China?

Gaat het om geld, dan zijn de Verenigde Staten veruit de grootste. Zij besteden jaarlijks ongeveer 700 miljard euro aan defensie. China is een goede tweede met 210 miljard euro. Rusland geeft 56 miljard per jaar uit. Frankrijk, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk zitten ongeveer op hetzelfde bedrag, Nederland zit voor 2022 op bijna 13 miljard.

Maar dat zegt weinig over de kracht. Het Russische leger is bijvoorbeeld veel sterker dan dat van Duitsland. Dat heeft onder meer te maken met personeel, materieel en vuurkracht.

Het meest afschrikwekkende wapen is de kernbom. Rusland heeft er 6255, meer dan de VS die er 5550 hebben. In Europa hebben alleen Frankrijk (290) en het Verenigd Koninkrijk (225) kernwapens. Hoe krachtig ook, kernwapens zijn niet doorslaggevend voor de sterkte van een krijgsmacht. De bedoeling van deze wapens is om af te schrikken.

Mankracht en materieel wegen zwaarder. Rusland heeft ongeveer 850.000 militairen klaar staan om te vechten, zonder de reservisten. In Europa heeft Frankrijk de meeste militairen; 205.000. Het Verenigd Koninkrijk (194.000) en Duitsland (184.000) volgen. Qua mankracht heeft ook Italië een sterk leger (170.000).

De Navo heeft alles bij elkaar ongeveer vier keer zoveel militairen als Rusland. Maar dat land is op de grond wel tegen de Navo opgewassen als het om materieel gaat. Rusland heeft 12.420 tanks, de Navo 14.682. De helft komt van het Amerikaanse leger. Gaat het over artillerie, dan is Rusland veruit de sterkste met hun ruim 17.000 kanonnen, mortieren en raketwerpers. Alle Navo-landen bij elkaar komen daarbij niet in de buurt.

In de lucht en op zee is de Navo oppermachtig aan Rusland. Om een groot verschil te illustreren: Rusland bezit 772 gevechtsvliegtuigen. De Navo heeft er meer dan 3500. Juist gevechtsvliegtuigen spelen een grote rol in oorlogen.

Op basis van al deze indicatoren is er een Global Firepower Index die aangeeft hoe sterk krijgsmachten zijn. De top-3 bestaat uit de VS, Rusland en China. In de top-10 staan twee Europese landen; Frankrijk (7de) en het Verenigd Koninkrijk (8ste).

Nu is militaire slagkracht meer dan de traditionele wapens. De informatiepositie bijvoorbeeld hangt af van militaire satellieten rond de aarde. De VS hebben er 218, China 25, Rusland 102. In Europa heeft Frankrijk er 10, Italië 8 en Duitsland 7.

De cyberoorlog draait om sabotage, informatie en desinformatie. Nederland is hier volgens de Europese denktank ECFR een wereldspeler. Na China en Frankrijk is Nederland het best uitgerust om zich te verdedigen tegen cyberaanvallen. De landen die deze aanvallen het beste kunnen uitvoeren zijn de VS, Verenigd Koninkrijk en Rusland.

Lees ook:

Geef ons geld, zeggen deze topmannen van Defensie: ‘Wij zijn de klaplopers van de Navo’

Vorig jaar spraken de vier mannen die dagelijks de leiding hebben over de Nederlandse luchtmacht, de landmacht, de marine en de marechaussee over de zwakheden van de krijgsmacht.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden