Wolfgang Kotek (89) woonde in Wuppertal toen de Kristallnacht losbarstte.

Herdenking Kristallnacht

‘Voor ons joden begon de oorlog in de Kristallnacht’

Wolfgang Kotek (89) woonde in Wuppertal toen de Kristallnacht losbarstte. Beeld Arie Kievit

Wolfgang Kotek (bijna 89 jaar) woonde als jonge Joodse jongen in Wuppertal toen de Kristallnacht losbarstte. “De oorlog begon voor ons Joden op die nacht van 9 op 10 november 1938.”

Twee dagen nadat op 9 november 1938 Hitlers aanhang talloze Joodse huizen, winkels en synagogen in heel Duitsland kapot had geslagen, werd Wolfgang Kotek uit Wuppertal acht jaar. Hij herinnert zich nog goed hoe hij op zijn verjaardag, 11 november, met zijn moeder bij de ravage van de synagoge ging kijken. De sjoel, daarvoor nog een statig oud Byzantijns gebouw waar hij als Joodse jongen wekelijks naartoe ging, lag nog na te smeulen.

Het stonk afschuwelijk, zegt hij. “We waren van binnen diep bedroefd. Maar dat lieten we natuurlijk niet zien op straat, dat zou te gevaarlijk zijn geweest.”

Wolfgang Kotek is inmiddels bijna 89 jaar oud. Hij zit aan de eettafel van zijn ruime huis in Rotterdam, omgeven door oude kranten, pamfletten en meer persoonlijke herinneringen uit de oorlogstijd. De Kristallnacht wordt zowel in Duitsland als in Nederland zondag herdacht. 

Hij had die ochtend van zijn verjaardag van zijn moeder een horloge gekregen, vertelt Kotek. “We hadden weinig geld en ik zag wel dat het een gebruikt ding was, maar ik was er toch heel blij mee. Ik weet nog dat ik daar bij die kapotte synagoge op het horloge keek en opeens zag dat het stilstond. Het was kapot. En nu denk ik: hoe symbolisch is dat geweest.”

Wegpesten

Kotek: “In mijn ogen begon voor ons joden de echte oorlogstijd helemaal niet op 1 september 1939 toen Hitler Polen binnenviel. Maar al in die Kristallnacht.”

Zijn vader was een orthodoxe Poolse Jood uit Lodz die begin jaren twintig naar Duitsland kwam om, het anti-semitisme en de economische crisis in Polen te ontvluchten. Zijn moeder was een protestantse Duitse vrouw uit Wuppertal. Vóór haar huwelijk was zij overgegaan tot het Joodse geloof. Wolfgang bleef hun enige kind.

Een verrassing was de agressie van de Kristallnacht niet. Al jaren had het gezin zwaar te lijden onder de nationaal-socialisten. Kotek laat een krantje zien dat in Wuppertal verspreid werd nadat Hitler in 1933 aan de macht was gekomen.

‘Juden in Wuppertal’ staat er in vette gotische hoofdletters boven en daaronder een lange lijst met namen, bedrijven, adressen van de honderden joden die op dat moment in deze stad woonden. Zijn vader staat erbij, met het confectiebedrijf dat hij in de stad begonnen was. Zowel het werk- als het privéadres. “Een uitnodiging om ons weg te pesten”, zegt Kotek. “Er bestonden voor de nazi’s geen goede joden, wij waren de schuld van alles, dat vormde het hart van de ideologie van Hitler. Wij waren al ver voor 1938 vogelvrij verklaard.”

Zo lieten klanten bijvoorbeeld zijn vader dure pakken maken en betaalden vervolgens niet. “Naar de politie konden we niet gaan om ons te beklagen. We waren zonder rechten.”

Omgebouwde vrachtauto's

Kotek toont een fors litteken aan zijn pols. Slechts een van vele gevolgen van de lokale Hitlerjugend die hem geregeld op straat stond op te wachten en hem bespuugde, sloeg, kleineerde. “Een keer ben ik aan mijn benen over de straat getrokken en daar lagen glasscherven. Zo haalde ik mijn hand open. Een slagaderlijke bloeding. Een felle nazi-dokter, een echte antisemiet, die tegenover ons woonde heeft het gehecht, misschien puur omdat het zo’n troep in zijn praktijk gaf?”

Koteks vader was enkele dagen voor de Kristallnacht van zijn werk opgehaald en gedeporteerd terug naar Polen. “Ik heb niet eens afscheid van hem kunnen nemen. Hij is daar uiteindelijk bij zijn eigen familie in het ghetto van Lodz gekomen.” Zijn geschokte moeder vertrok daarop met haar zoon direct naar een broer, bang alleen in het huis aangevallen te zullen worden. Hij was op de Kristallnacht niet thuis. Maar die nacht was wel aanleiding tot het besluit de jongen in een Joods pleeggezin in Nederland onder te brengen. Dat gebeurde op 16 november, zijn moeder bleef achter in Wuppertal.

Wonderbaarlijk genoeg kreeg zijn vader in Polen in augustus 1939 wel toestemming zijn zoon in Nederland te bezoeken. Twee weken later vielen de Duitsers Polen binnen en brak de Tweede Wereldoorlog uit. Koteks vader kon niet terug. “Dat heeft zijn leven gered.” Zijn ouders en alle andere familieleden uit het ghetto zijn vermoord in het Chelmno vernietigingskamp. Ze stikten in omgebouwde vrachtauto’s waarvan de uitlaat in de laadbak eindigde.

Nadat de Duitsers ook Nederland bezetten, dook zijn vader eind 1943 onder. Wolfgang verbleef op veertien verschillende adressen in Nederland. Bij de bevrijding was hij veertien jaar en had zijn ouders 7 jaar lang vrijwel niet gezien.

Na de oorlog is het gezin herenigd. Kotek werd huisarts en later zelfstandig bedrijfsarts. Hij is getrouwd, kreeg vier kinderen. Nog altijd houdt hij lezingen over de nazi-jodenvervolgingen. “Hoe ga je verder na zo’n gruwelijke jeugd? Ik had gelukkig de drift om iets van het leven te willen blijven maken. Al draag ik die zware psychotrauma’s met me mee. Die raak je nooit kwijt.”

Lees ook:

De Kristallnacht was een opzetje: Nazi’s gebruikten zogenaamde moord als aanleiding

Hij was niet homoseksueel en hij heeft de diplomaat Vom Rath niet dodelijk verwond. Dat zijn de twee opmerkelijkste bevindingen van Armin Fuhrer, die de zogeheten ‘laaghartige moord’ van Herschel Grynszpan op een nazi-diplomaat opnieuw heeft onderzocht. De schoten in Parijs op 7 november 1938 vormden twee dagen later de directe aanleiding voor de Kristallnacht.  

Tachtig jaar na de Kristallnacht heeft Kaliningrad weer een synagoge

De synagoge van Koningberg werd verwoest tijdens tijdens de Kristallnacht. Tachtig jaar later is de wederopbouw bijna voltooid. De Joodse gemeenschap viert feest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden