Een politiehelikopter vertrekt van de binnenplaats van de gevangenis in Zutphen, waar zondag een ontsnappingspoging werd verijdeld.

Gevangeniswezen

Vluchten uit de gevangenis in Zutphen kan niet meer, of straks weer wel?

Een politiehelikopter vertrekt van de binnenplaats van de gevangenis in Zutphen, waar zondag een ontsnappingspoging werd verijdeld. Beeld ANP

Na de ontsnappingspoging in Zutphen van zondag, krijgt Nederland per 1 maart een eerste extra beveiligde afdeling voor criminelen die achter tralies doorgaan met hun praktijken en vluchtgevaarlijk blijven. Maar is zo’n afdeling de oplossing?

Het mag natuurlijk niet, maar wie met een helikopter naar Vught vliegt, langs recreatieplas de IJzeren Man, en vervolgens de Lunettenlaan volgt, hangt plotseling boven de dertig hectare van Penitentiaire Inrichting Vught.

Midden in dit ommuurde ‘dorp’ van allerlei soorten gevangenissen ligt een halve taart met vier punten. Aan de brede zijde van elke punt bevinden zich zeven cellen, in de smalle uiteinden zitten luchtkooien die ook van boven getralied zijn. Deze Extra Beveiligde Inrichting (Ebi) met 28 cellen heeft een eigen beveiligingsring. Wie het lukt over de muur te komen, staat nog steeds op het gevangenisterrein van de PI Vught die ook nog eens een eigen muur kent.

De Ebi is in feite een volwaardige gevangenis bínnen een gevangenis. Ontsnappen is tot nu toe onmogelijk gebleken, drugs en telefoons kunnen ook niet naar binnen worden gebracht. In de Ebi zitten de zwaarste en meest vluchtgevaarlijke criminelen van Nederland, maar het is óók de enige gevangenis van Nederland die helemaal ‘schoon’ is.

Het concept voor de Ebi komt uit de koker van Rein Jan Hoekstra,  jurist en vooraanstaand CDA’er. Hij was jarenlang secretaris-generaal van het ministerie van algemene zaken, daarna coördinator van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. In 1994 werd hij lid van de Raad van State.

Vernietigend rapport na de moord op Els Borst

Hoekstra is ook het oliemannetje dat in opdracht van het kabinet onderzoek doet naar oplossingen voor haperende systemen. Zo schreef hij in 2018 nog een vernietigend rapport over het achterwege blijven van DNA-afname van criminelen, naar aanleiding van de moord op politica Els Borst.

Hoekstra leidde in 1992 óók de naar hem genoemde commissie die een antwoord moest vinden op het grote aantal gewelddadige ontsnappingen. Hij kan wat dit betreft de vader van de Ebi worden genoemd. Nederland had in die tijd een groot cellentekort én een groot aantal verouderde gevangenissen, waardoor er in rap tempo ultramoderne detentiecentra waren neergezet. In vier van die nieuwe gevangenissen in Leeuwarden, Sittard, Hoogeveen en Rotterdam werden speciale Extra Beveiligde Afdelingen (Eba’s) ingericht die het hoofd moesten bieden aan een nieuw type geharde gedetineerden dat er niet voor terugdeinsde met geweld een weg naar buiten te forceren. Ze staken eenvoudigweg een scherp potlood in het oor van een bewaker, en zo’n gijzeling opende de deur naar buiten.

“Die afdelingen liepen in die tijd uit op een complete mislukking”, zegt Hoekstra nu. “Dat kwam doordat ze weliswaar extra beveiligd waren, maar de gedetineerden die daarvoor in aanmerking kwamen, konden ook gebruikmaken van de algemene voorzieningen. De luchtplaats, de medische dienst, de bezoekersruimte en de werkplaats bevonden zich buiten de afdeling, en werden gerund door minder gekwalificeerd personeel. Dus juist daar ontstonden de incidenten.” Nederland kreeg opnieuw te maken met een hausse aan gewelddadige uitbraken, vaak door gijzeling van personeel. In 1993 konden zelfs zes gedetineerden tegelijk de benen nemen uit de gevangenis van Sittard – Eba of geen Eba.

Nieuw leven voor de mislukte Eba

Opmerkelijk genoeg wil minister Sander Dekker voor rechtsbescherming juist die Eba nieuw leven inblazen. De ontvluchtingen, maar ook de criminelen die met binnengesmokkelde telefoons vanuit de gevangenis toch leiding weten te geven aan hun bende buiten de poort, baren hem zulke zorgen dat hij per 1 maart de eerste extra zwaarbewaakte afdeling zal openen, in een nog nader bekend te maken gevangenis. Desnoods komen er meer van die afdelingen, verspreid over Nederland.

Terug naar Hoekstra, die in 1992 concludeerde dat die zware afdelingen bínnen een bestaande gevangenis niet werken. Hij kwam daarom destijds met het plan voor aanvankelijk twee aparte gevangenissen voor (vlucht)gevaarlijke gedetineerden, die geheel zelfstandig kunnen functioneren op het terrein van bestaande penitentiaire complexen. Eentje zou er in Vught moeten komen, de andere in Lelystad.

Ontsnappen zou onmogelijk moeten zijn, ook vanwege het regime dat er geldt. Gevangenen worden in kleine groepjes gehouden, ze mogen hun bezoek alleen achter glas ontvangen, hun partner of kinderen mogen ze bij wijze van uitzondering alleen een hand geven, géén omhelzing. Na elk bezoek worden ze gecontroleerd op smokkelwaar. Voor elke gedetineerde zijn er maar liefst twee ervaren personeelsleden. Uiteindelijk zou er maar één Ebi gebouwd worden, die in Vught. Lelystad werd uit bezuinigingsoverwegingen geschrapt.

Sanne Struijk, bijzonder hoogleraar penitentiair recht aan de Rijksuniversiteit Groningen, maakte zes jaar geleden deel uit van een onderzoeksgroep die in opdracht van het ministerie van veiligheid en justitie het functioneren van de Ebi tegen het licht hield. “Gelet op de doelstelling kun je niet anders concluderen dan dat deze inrichting na ruim 25 jaar uiterst succesvol is in termen van voorkomen van ontvluchtingen of pogingen daartoe”, zegt Struijk.

Elke illusie op vluchten ontnomen

Dat succes wordt bereikt door de gedetineerden weg te houden van andere minder beveiligde gevangenen en vast te houden in een afgescheiden zwaarbeveiligde inrichting. Maar ook door het strikte regime waarbinnen zij moeten functioneren. Er wordt geen enkel beroep gedaan op de ‘zelfdwang’ van de gedetineerde om in het gareel te blijven, daar zorgt externe controle voor. “Hem wordt elke illusie ontnomen op de mogelijkheid te ontvluchten”, zegt Struijk. Zelfs soms door controles die volstrekt onnodig zijn in het licht van alle overige veiligheidsmaatregelen, bijvoorbeeld visitaties na bezoek achter glas, zodat helemaal geen contrabande kan worden doorgegeven. De Ebi-regels kunnen op dat punt volgens Struijk wat soepeler, zonder afbreuk te doen aan het strikte beveiligingsregime.

Toch staat de relatieve rust die het gevangeniswezen de afgelopen jaren kenmerkte onder druk, zelfs de goed functionerende Ebi dreigt aan haar eigen succes ten onder te gaan. Hoewel Nederland steeds minder gedetineerden kent (ruim 30.000 tegen 50.000 in 2005) wordt de groep langgestraften steeds moeilijker.

‘Klassieke’ langgestraften als Ferdi E. (ontvoerder en moordenaar van Gerrit Jan Heijn) en Volkert van der G. (moordenaar van Pim Fortuyn) waren destijds niet vluchtgevaarlijk en zaten in alle rust hun tijd uit in de gevangenis met een regime dat ruimte bood aan rijke dagbesteding en veel uren buiten, maar bínnen de muren.

Langgestraften zijn nu jonge, geharde criminelen

Maar de langgestraften van nu bestaan in toenemende mate uit jonge, geharde criminelen die vanwege berekenende misdrijven als grootschalige drugshandel en liquidaties tot zeer lange gevangenisstraffen zijn veroordeeld. De mislukte helikopterontsnapping in Roermond in 2017 en de poging tot ontsnapping met het brandende bestelbusje in Zutphen afgelopen week, laten zien dat criminelen ook achter de tralies nog zoveel macht en contacten hebben zodat zij hulp van buitenaf kunnen organiseren. Het antwoord van de overheid op zo’n ontsnapping is steevast: overplaatsing naar de Ebi. Daar begint het steeds drukker te worden. Stonden er de eerste 25 jaar zoveel cellen leeg dat één afdeling permanent was gesloten, tegenwoordig is er sprake van overaanbod.

Maar is die Ebi voor vluchtgevaarlijke gedetineerden wel geschikt voor langdurig verblijf? “Ik denk het niet”, zegt Sonja Meijer, docent aan de Amsterdamse Vrije Universiteit en gespecialiseerd in penitentiair recht. “Maar vluchtgevaar is ook geen gegeven dat van lange duur hoeft te zijn. Als er sterke aanwijzingen bij justitie zijn, kán tot een plaatsing in de Ebi worden besloten, maar dat wordt elk half jaar getoetst. De omstandigheden binnen de Ebi staan wel haaks op een humaan verblijf van langere tijd.” De inrichting in Vught is volgens haar dus niet bestemd voor langgestrafte, maar voor vluchtgevaarlijke gedetineerden. Als die twee kenmerken samenkomen, voor lange tijd, gaat het regime volgens haar wel wringen.

Minister Dekker heeft de criteria opgerekt

De drukte in de Ebi ontstaat overigens niet alleen door de komst van een nieuwe generatie van vluchtgevaarlijke criminelen als Ridouan T. (gearriveerd uit Dubai) en Omar L. (overgebracht uit Zutphen). Minister Dekker heeft onlangs ook de criteria voor de Ebi op­gerekt. Die is tegenwoordig tevens bestemd voor criminelen die minder vluchtgevaarlijk zijn, maar in isolatie moeten omdat ze anders vanuit hun cel hun criminele groep blijven aansturen. Daar is al een afkorting voor: VCHD (voortgezet crimineel handelen tijdens detentie). Hoogleraar Struijk stelt vraagtekens bij deze nieuwe, atypische plaatsingsgrond. Daarmee vervuilt de populatie van de Ebi.

Het grote aanbod van vluchtgevaarlijke langgestraften schept nog een ander probleem. Dekker wil leden van dezelfde misdaadorganisatie graag uit elkaar houden, juist om dat ‘voortgezette criminele handelen’ tegen te gaan. Maar dat wordt met die geringe celcapaciteit voor langgestraften steeds moeilijker. Hij is al blij als er zo’n speciale cel vrij is.

Daarom opent de minister per 1 maart in een bestaande gevangenis ‘ergens in Nederland’ een aparte afdeling voor zware criminelen bij wie het gevaar bestaat dat ze binnen de gevangenismuren verdergaan met hun criminele praktijken. In feite herintroduceert hij de vermaledijde Eba die in het verleden voor zulke problemen zorgde. “Hoe meer van dit soort type gevaarlijke en roekeloze gedetineerden we binnentrekken, hoe meer plekken we hiervoor nodig hebben”, aldus Dekker in een toelichting. Na verloop van tijd kunnen wat hem betreft in meerdere gevangenissen zulke afdelingen komen. Buiten de Ebi is immers plek genoeg: Nederland kent tegenwoordig een overschot als het om reguliere cellen gaat.

Volgens hoogleraar Struijk is de vraag of die Eba’s er moeten komen en waar, vooral een beleidsvraagstuk waar zij zich niet over wil ­uitspreken. Veel hangt af van de vraag voor wie de nieuwe cellen in de praktijk bedoeld zijn, en hoe zij worden beveiligd. “De Eba kan niettemin geschikt zijn voor mensen die net níet het hoogste beveiligingsniveau nodig hebben en nu op een reguliere afdeling verblijven.” Daarmee wordt de ‘normale’ gevangenis veiliger, terwijl er geen dure plaats in de Ebi wordt bezet.

‘Waarom bouwen we niet een tweede Ebi?’

Rein Jan Hoekstra is duidelijker, en meer ­afwijzend. “Het is misschien wat duurder, maar waarom bouwen we niet alsnog een tweede Ebi?”, stelt hij. Een extra streng regime binnen een normale gevangenis blijft volgens hem ingewikkeld en is onveilig. Ook omdat er in Nederland een tekort aan penitentiaire inrichtingswerkers is, en zeker aan ervaren gevangenispersoneel.

“Zet vluchtgevaarlijke gedetineerden apart in een streng­bewaakte setting, en ontneem ze elk zicht op vrijheid. De Eba’s van Dekker ogen als een noodgreep, maar die wordt niet door de nood der dingen gerechtvaardigd.” Waarmee hij maar wil zeggen: overhaast niet, maar laat hem rustig over een nieuwe zelfstandige Ebi nadenken. Dekker zou zijn rapport uit 1992 nog eens moeten doornemen. Klare taal.

Lees ook: 

Omar L. vanuit gevangenis Zutphen naar Vught overgebracht na vermoedelijke uitbraakpoging

Sander Janssen, de advocaat van Omar L., bevestigde afgelopen week dat zijn cliënt is overgeplaatst van de gevangenis in Zutphen naar de Extra Beveiligde Inrichting (EBI) in Vught.  Bij de gevangenis in Zutphen is zondag een ontsnappingspoging verijdeld. Vermoedelijk was L. de beoogde gevangene voor de geplande uitbraak, waarvoor vier mannen zijn aangehouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden