Wereld Vluchtelingendag

Vier vrienden over wat het betekent om vluchteling te zijn: ‘Het is maar een passage in je leven’

Van links naar rechts: Babah Tarawally, Fuad Hassen, Alphonse Muambi en Mo Hersi. Beeld Merlin Daleman

Het is zaterdag Wereld Vluchtelingendag. Wat betekent het om vluchteling te zijn, en kun je die identiteit ook achter je laten? Vier vrienden, twee cabaretiers en twee schrijvers, wisselen van gedachten. ‘Opgenomen worden als vluchteling is niet een soort cadeau.’

De andere gasten in de theezaak in Eindhoven kijken een beetje verrast op als columnist en schrijver Babah Tarawally (48) binnenkomt met zijn opvallende okergele vilten hoed die ook nog kleurt bij zijn sokken. “Ik heb gezegd dat ze zich extra goed moesten kleden voor de foto”, zegt komiek Mo Hersi (35). “Dat hoef je deze mensen geen twee keer te zeggen.”

Het gezelschap dat zich vandaag verzamelt in deze tearoom – naast Hersi en Tarawally zijn ook schrijver Alphonse Muambi (51) en comedian Fuad Hassen (39) aangeschoven – kent elkaar van optredens, van radio-interviews en bijeenkomsten. Ze hebben één belangrijk ding gemeen: ze spreken in de publieke ruimte over wat het betekent om vluchteling te zijn. Vandaag zijn ze dan ook door Hersi opgetrommeld om op die vraag te reflecteren. Maar, heeft Hersi bepaald, de nadruk komt niet te leggen op hun persoonlijke geschiedenis, hoe belangrijk ook. “Want vluchtelingen hebben ook echt een ander verhaal te vertellen dan een schrijnend verslag van honger en oorlog.”

Al deze mensen aan tafel, wijst Hersi, hebben een bloeiende carrière in de Nederland opgebouwd. Fuad Hassen, als vijfjarige gevlucht uit Eritrea, is een succesvolle comedian. Alphonse Muambi, afkomstig uit Congo, schreef een boek over het democratiseringsproces van dat land en is een veelgevraagd spreker. Babah Tarawally schreef vele columns voor deze krant die al vaak tot discussie leidden. Hij vluchtte in de jaren negentig uit Sierra Leone om aan de bloedige burgeroorlog te ontkomen. En Hersi zelf, als jongetje gevlucht uit Ethiopië, is zo iemand die overal op lijkt te duiken: als cabaretier is hij niet alleen te vinden in het theater, maar ook op radio en tv.

Het beeld moet genuanceerd

Om het succes te vieren, wordt het gesprek gevoerd in de in luxueus fluweel en snoepjeskleuren uitgevoerde theezaak Intelligentsia, ook een idee van Hersi. Er valt vandaag iets recht te zetten, vinden de aanwezigen. Het beeld wat mensen hebben van vluchtelingen moet worden genuanceerd. “Wat je moet begrijpen”, zegt Muambi, “is dat binnen de identiteit van vluchteling er nog zo veel méér mogelijk is. Vluchtelingen zijn ook arts, wiskundeleraar, verpleger.” Hij pauzeert even. “Vluchteling zijn, is geen eeuwige titel. Het is een passage in je leven. Daarna ga je verder. Je móet verder.”

Vanachter een gebloemd porseleinen kopje thee vertelt Tarawally iets wat hem in het begin van zijn carrière is overkomen. “Voor een Nederlands blad interviewde ik ooit Johnny de Mol. Het was een leuk interview, maar toen ik het blad onder ogen kreeg, was de kop: ‘Johnny de Mol geïnterviewd door een vluchteling.’ Verbijsterd was ik, ik dacht dat ik daar was geweest als journalist.”

Hassen: “Stel je voor dat er had gestaan: Johnny de Mol geïnterviewd door een vrouw.”

Muambi: “Wat je je moet afvragen is: waarom maakt iemand zo’n kop? Welke gedachtenpatronen heeft zo iemand in de maatschappij aangeleerd gekregen?”

Tarawally: “Media worden nou eenmaal gemaakt voor hun consumenten. Waar worden ze blij van? Wat willen ze horen, lezen, zien? Als het over vluchtelingen gaat, is het vaak het emotionele, zielige verhaal. Dat verwachten ze.”

Die clichématige verhalen lijken onschuldig, maar zijn dat zeker niet, zegt Alphonse Muambi. “Als je in Nederland naar de televisie kijkt, wat voor beeld wordt daar dan geschetst van donkere mensen? Dat zijn de hongerige kinderen, de migranten op een bootje, de inwoners van de achterstandswijken.”

Die stereotypen zijn schadelijk, stelt hij. “Als je zo bent opgevoed, dan kun je op een gegeven moment niet meer bereid zijn om iemand als mij te zien als mens. Want ik wijk af van het verwachtingspatroon. Zo ontstaat racisme.”

Afspiegeling van de samenleving

Er arriveren etagères met sandwiches en zoetigheden. De tearoom serveert een overdadige afternoon tea in een vrolijk en licht absurd Alice in Wonderland-thema. “Kijk eens hoe we hier zitten”, zegt Hersi. “Dat verwacht je niet bij een verhaal over vluchtelingen.” Hoe vermijden we de clichés in de beeldvorming over die groep?

De nadruk, zegt Muambi, terwijl hij prikt in een taartje met daarop een grote toef knalroze suikerspin, zou meer moeten liggen op hoe gewoon de levens van vluchtelingen eigenlijk zijn. Daarbij hoeft het niet altijd te gaan over hun maatschappelijke succes. “Vluchtelingen die integreren, vormen zich naar de voorbeelden in de maatschappij. Ze zijn een afspiegeling van de samenleving waartoe ze zijn gaan behoren. Niet iedereen wordt dus premier, net zoals niet elke witte Nederlander premier wordt. Dat hoeft ook niet.” Kijk ook niet gek op als er iemand met een vluchtelingenachtergrond de fout in gaat, zegt de schrijver. “Integreren naar het voorbeeld van Willem Holleeder is ook integreren.”

Beeld Merlin Daleman

Integreren en assimileren moeten ook niet door elkaar worden gehaald, stelt Mo Hersi. Voor hem was het bevrijdend om zich te realiseren dat hij zijn Ethiopische identiteit kon koesteren. “Mensen zeiden tegen me: ik zie jou als Nederlander. Maar na een tijdje begon ik terug te zeggen: ik ben Nederlands búrger, geen Nederlander. Ik ben een Ethiopiër. Dat beviel zo veel beter! Mensen gingen heel andere vragen stellen: waar ligt dat dan aan, hoe is de cultuur, noem maar op. Het leidde tot een beter gesprek.”

Maar op die manier beslissen over je eigen identiteit is niet voor iedereen weggelegd, zegt Tarawally. “Voor mij is het een bijzonder jaar. Ik ben dit jaar 25 jaar in Nederland. Ik kan nu de balans opmaken; eigenlijk kom ik tot de conclusie dat ik meer in Nederland hoor dan in mijn land van herkomst. Ik ben hier ook al veel langer dan veel Nederlanders, namelijk iedereen onder de 25. Maar voor de Nederlandse bevolking ben ik nog steeds een allochtoon. Waarom werkt het zo?”

Mineralen uit Congo

Er wordt thee gebracht, Japanse thee waarin je volgens de serveerster gepofte rijst kan proeven. De tafel staat inmiddels vol met lekkernijen van over de hele wereld, wijst Alphonse Muambi: chocola, vanille, suiker. “Wat mensen zich niet realiseren, is dat de vluchtelingenstroom een direct gevolg is van de manier waarop ze leven en welke politieke keuzes er worden gemaakt. Waar denk je dat jouw iPhone vandaan komt? Die wordt gemaakt met mineralen uit Congo, waar er weer gewapende conflicten over ontstaan. Opgenomen worden als vluchteling is daarom ook niet een soort cadeau waar je steeds dankbaar voor moet zijn. ”

Hassen: “Eens, ze zouden eigenlijk na iedere Giro 555-spot eigenlijk nóg een spotje moeten maken: Wat je in deze spot hebt gezien wordt veroorzaakt door wat er op je bord ligt.”

Hoe zien de aanwezigen het verschil tussen migranten en vluchtelingen? Tarawally: “Het grote verschil is dat de vluchteling er niet voor kiest om zijn land te verlaten.” Volgens de columnist zou dat ook gevolgen moeten hebben voor wat er van vluchtelingen wordt verwacht. “Het Nederlands burgerschap kan je bescherming bieden tegen onrecht en geweld. Dat is fantastisch. Maar, en ik snap dat ik nu een wat heftiger uitspraak doe, iemand die niet zelf kiest om hier te zijn kun je niet dwingen om Nederlander te worden. Terwijl je dat van een migrant wel kan en moet verwachten.”

De positie van de economische vluchteling, ergens tussen de twee posities in, is ook ingewikkeld, zegt Muambi. “Een Senegalees die de oceaan leeggevist ziet worden door internationale schepen, kan die vis niet zomaar achterna reizen.” De situatie van die Senegalees is precair, want om naar Europa te komen, moet hij aantonen dat hij een vluchteling is en geen migrant. Iets wat de Senegalese visser met de huidige definities waarschijnlijk niet gaat lukken, denkt de schrijver. “Goederen kunnen vrij over de wereld reizen, maar mensen niet.”

Antiracismediscussie

De Black Lives Matter-protesten hebben het Nederlandse debat over identiteit, racisme en discriminatie opnieuw aangezwengeld. Hoe kijken de aanwezigen daarnaar? En wat vinden ze van de toon waarop dat debat gevoerd wordt?

Comedian Hassen snapt wel dat mensen ras en discriminatie gevoelige onderwerpen vinden. Maar wat er gezegd kan worden, hangt af van de sociale situatie, zegt hij. “Op een podium kan sowieso alles gezegd worden. Ik vergelijk het weleens met een bokswedstrijd. Als je in de ring staat, wéét je dat je klappen kan krijgen.”

Babah Tarawally’s dochters demonstreerden in Utrecht, vertelt hij. Het maakte hem trots: “Het was echt emotioneel. Ze zijn pas tieners, maar mengen zich nu al in de antiracismediscussie. Waar ik stop, gaan zij verder. Ik heb twee vrouwelijke krijgers voortgebracht die op hun manier gaan bijdragen aan deze maatschappij.”

Volgens Muambi laten de protesten een nieuw soort verbondenheid zien. “Mijn kinderen gaan echt niet demonstreren omdat ik dat een goed idee vind, maar omdat ze mensen op Instagram zien die het over dit soort dingen hebben – daarom gaan niet alleen zwarte, maar ook witte mensen de straat op. Internet heeft de wereld echt volledig veranderd.” Hersi: “De term wereldleider is allang passé. Je kan nu beter influencer zijn.”

De stellages met taartjes zijn bijna leeg. Het gezelschap hangt loom in de banken. “Is dit voor herhaling vatbaar?”, vraagt Hersi aan Alphonse Muambi. Nee, antwoordt die droog. Hersi, lachend: “Jij hebt gewoon liever een blokje Hollandse kaas.”

Lees ook: 

Black Lives Matter NL: Een losjes netwerk dat groeit en groeit

Black Lives Matter is in Nederland een beweging die bestaat uit per stad wisselende allianties tussen organisaties en individuen. Daarbij is het netwerk dat anti-zwartepietactivisten afgelopen jaren hebben opgebouwd belangrijk.

Een derde van de jongeren met een migratieachtergrond worstelt met meervoudige identiteit

Nederlandse jongeren met een migratieachtergrond kunnen vaak moeiteloos omgaan met de verschillende aspecten van hun identiteit. Maar ongeveer een derde worstelt daarmee, schrijven wetenschappers in een nieuw rapport. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden