SGP-Kamerleden dominee Van Sant, dominee Kersten en dominee Van Dis onderweg naar een debat over de muiterij op de Zeven Provinciën in 1933. Beeld ANP
SGP-Kamerleden dominee Van Sant, dominee Kersten en dominee Van Dis onderweg naar een debat over de muiterij op de Zeven Provinciën in 1933.Beeld ANP

Déjà vuGerrit Hendrik Kersten

Veel erger nog dan Hitler, vond SGP’er Kersten, waren de Roomsen

Paul van der Steen

In de donkerste uren van de dag wordt soms politieke geschiedenis geschreven. Nederland kent de Nacht van Wiegel (1999) en de Nacht van Schmelzer (1966), beide heren zorgden voor een kabinetscrisis. Die kwam er ook na de Nacht van Kersten in 1925, toen het lot van het eerste kabinet-Colijn werd bezegeld.

Nederland behoorde volgens Gerrit Hendrik Kersten (1882-1948) een protestantse natie te zijn, en daarom diende het Tweede Kamerlid van de SGP elk jaar bij de begroting een motie in om het gezantschap bij het Vaticaan af te schaffen. In 1925 kreeg hij voldoende steun, mede dankzij sociaaldemocraten en liberalen die er vooral een mogelijkheid in zagen om het kabinet-Colijn pootje te lichten. Dat lukte.

Na oneervol ontslag werd hij dominee

Net als de afgelopen zondag overleden Bas van der Vlies bepaalde Kersten lang het gezicht van de SGP. Van der Vlies maakte 29 jaar lang deel uit van de Tweede Kamer. Kersten was daar waarschijnlijk dicht bij in de buurt gekomen, als de geschiedenis anders was gelopen.

Kersten, afkomstig uit een hervormd gezin, was al vroeg aangetrokken tot een orthodoxere manier van geloven. Hij kwam terecht bij de Gereformeerde Kerken onder het kruis.

Eenmaal onderwijzer op een gereformeerde school kwam hij vanwege zijn eigen strenge religieuze opvattingen in conflict met de leiding van die onderwijsinstelling. Na eervol ontslag werd hij dominee.

Goddeloze nieuwe bewegingen

In 1918 behoorde Kersten tot de oprichters van de Staatkundig Gereformeerde Partij, nu de oudste partij van Nederland. Hij vond het tijd voor een nieuw politiek geluid, nu de gereformeerde ARP met de katholieken wenste samen te werken, akkoord ging met vrouwenkiesrecht en instemde met de uitbreiding van sociale zekerheid. In 1922 kreeg de SGP haar eerste Kamerzetel. Kersten mocht die bezetten.

Toen fascisme en nationaalsocialisme opkwamen, was Kersten kritisch. De goddeloosheid van deze nieuwe bewegingen vervulde hem met afschuw. Maar in zijn ogen waren de twee de mindere van alle kwaden. In het rooms-katholicisme en het communisme school veel meer gevaar, vond Kersten. Wat hem bij de zwart- en bruinhemden aansprak was hun eerbiediging van het overheidsgezag (tenminste, als ze eenmaal zelf aan de macht waren).

Zelf vond de SGP-leider verzet tegen de overheid pas geoorloofd als die tegen de wil van God inging. Hij gruwde van vaccinatiedwang, leerdwang en verzekeringsdwang.

De Duitse inval als straf voor begane zonden

De Duitse inval en bezetting zag Kersten als ‘een roede in Gods hand’. Nederland werd gestraft voor begane zonden. Dat prinses Juliana nota bene op een zondag naar Engeland vluchtte, zei al veel. Ze had de zondagsrust ontheiligd.

Nu moest Nederland de straf van God maar ondergaan, aldus Kersten. Verzet tegen de bezetter wees hij daarom van de hand. In het eigen dagblad De Banier toonde Kersten zich in artikelen zelfs behoorlijk Duits-vriendelijk.

De SGP schaarde zich na de bevrijding desondanks opnieuw rond de leider: Kersten mocht partijvoorzitter en lijsttrekker blijven. Buiten de partij gingen de wenkbrauwen omhoog. De commissie voor de zuivering van de Staten-Generaal ontzegde hem vanwege zijn oorlogshouding de toegang tot de Kamer. De commissie voor de zuivering van de pers gaf hem tien jaar durend publicatieverbod.

Geen enkele behoeft om wonden open te rijten

Alleen in eigen kring bleef Kersten daarna een politieke factor, al richtte hij zich – nog meer dan voorheen – op de theologie. In 1948 kreeg de SGP-oprichter een fatale hartaanval. Hij was op dat moment 66 jaar.

Pas in 1990, onder het leiderschap van Van der Vlies, erkende de SGP dat Kersten ‘ten diepste onvoldoende oog’ had gehad ‘voor de gevaren van het nationaalsocialisme’. Heel veel woorden meer wilde partij er niet aan vuil maken: “Er bestaat overigens nu, 45 jaar verder in de geschiedenis, geen enkele behoefte meer om wonden opnieuw open te rijten”.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden