Bloemen bij het kantoor van de doodgeschoten advocaat Derk Wiersum.

Analyse De impact van moorden

Van Pim Fortuyn tot Derk Wiersum: waarom de ene moord meer teweegbrengt dan de andere

Bloemen bij het kantoor van de doodgeschoten advocaat Derk Wiersum. Beeld ANP

De moord op advocaat Derk Wiersum is nu groot nieuws, maar de vraag is of we het er over tien jaar nog over hebben. ‘Er zijn maar weinig moorden die de Nederlandse samenleving echt hebben veranderd.’

In het recente verleden zijn er slechts twee geweldsdelicten geweest die daadwerkelijk tot veranderingen in de samenleving hebben geleid, meent Abram de Swaan: de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh. Alle andere moorden schaart de socioloog onder incidentele gebeurtenissen. Weliswaar treurig, maar met hooguit een tijdelijke impact. “Als een blikseminslag. Soms spectaculair, zoals de moord op docent Hans van Wieren door een leerling op het Haagse Terra College in 2004. Zeer afschrikwekkend en zeker niet te bagatelliseren. Maar de maatschappij veranderde er niet door.”

En zo is dat met heel veel delicten. Zelfs de vraag in hoeverre de moord op Pim Fortuyn blijvende impact heeft gehad, vindt De Swaan lastig te beantwoorden. “Het kon in die tijd nog alle kanten op met Fortuyn. Zou hij politiek succes hebben gehad? En zo ja, hoe zou het dan met Nederland verder zijn gegaan? We weten het niet. Wel staat vast dat de stemming erdoor verzuurde.

Condoleanceregister in Rotterdam voor Pim Fortuyn. Beeld ANP

“We schrokken ervan dat zo’n moord kon plaatsvinden, dit was een uitzonderlijke misdaad tegen een politicus. Het heeft ervoor gezorgd dat Geert Wilders nu constante beveiliging heeft, zelfs als hij een broodje zit te eten. De moord heeft bijgedragen aan een verharding van de samenleving. Het exacte effect is niet te meten, maar de moord laat tot op de dag van vandaag zeker zijn sporen na.”

Meestal willen daders geen daad stellen

Het is goed denkbaar dat we over pakweg tien jaar op dezelfde manier over de dood van Derk Wiersum zullen praten, meent De Swaan. “Bij de meeste moorden gaat het de daders er niet om een daad te stellen. Zoiets is zeldzaam in ons land. Hier is dat wel het geval. De verantwoordelijken willen de rechtsorde ondermijnen, angst en terreur zaaien. En blijkbaar is het makkelijk om daar mensen voor te rekruteren. De liquidaties die we tot nu toe kenden, bleven beperkt tot de eigen kringen. Een misdadiger ruimde een concurrent uit de weg. Met de dood van een advocaat, en eerder al de broer van een kroongetuige, is een nieuwe grens overschreden.”

Hoeveel beroering het ook teweegbrengt, bij dodelijk uitgaansgeweld is dat niet aan de orde. En ook Michael P., de moordenaar van Anne Faber, streefde geen hoger doel na. De Swaan: “Het ging hem er niet om de publieke opinie op te schrikken. Er was geen sprake van ondermijning. Zulke gebeurtenissen komen helaas van tijd tot tijd voor. En begrijp me goed, dat is heel erg. Al leven we in Nederland in een buitengewoon veilige samenleving. We hebben bijna de laagste moordcijfers ter wereld.”

Kom daar bij Jan Kloppenburg maar eens mee aan. De inmiddels 82-jarige Badhoevedorpenaar verloor in 1996 zijn zoon Joes, nadat die het in het Amsterdamse uitgaansleven opnam voor iemand die op straat door een groep werd mishandeld. Het was in de tijd dat de term zinloos geweld is geïntroduceerd en stille tochten om slachtoffers te herdenken hun intrede deden.

Bloemen bij het hedenkingsplakaat voor Joes Kloppenburg. Beeld ANP

Tien jaar lang ging vader Jan stad en land af om lezingen te geven aan jongeren, om ervoor te zorgen dat de dood van Joes toch nog enige zin zou hebben. Niets doen, was geen optie. “Ik ben zelfs bij jeugdige delinquenten geweest. Dat was best ingrijpend.”

Als aan de orde komt of het iets heeft opgeleverd, is Kloppenburg eerst even stil. Hij overpeinst: het geweld lijkt niet minder geworden, stille tochten zijn geen automatisme meer. “Het is een moeilijk te beantwoorden vraag. Ik was altijd realistisch genoeg om geen mail te verwachten van iemand die de neiging had om een ander af te tuigen, maar zich bedacht omdat hij kennis had genomen van mijn lezing. Zo werkt dat niet. Maar misschien heeft het ergens wel iets uitgehaald.

“Daarnaast waren mijn vrouw en ik een van de eersten die voor de rechtbank gebruik hebben gemaakt van het spreekrecht. De positie van nabestaanden is daarmee verbeterd. En de groepsaansprakelijkheid is tegenwoordig beter geregeld in de wet. Ik maak mezelf maar wijs dat de dood van Joes – en van andere slachtoffers van zinloos geweld – de samenleving daarmee toch iets heeft gebracht.”

De Roosendaals bijlmoord zit niet meer in het collectieve geheugen

Terecht, vindt bestuurssocioloog Mark van Ostaijen. Doordat zinloos geweld op deze manier bestuurlijke opvolging kreeg, hebben slachtoffers ervan in zijn ogen wel degelijk blijvende impact.

Van Ostaijen is het niet helemaal eens met De Swaan dat een groter doel bepalend is voor een verandering in de samenleving. “Zo is de Roosendaalse bijlmoord uit 2007 uit ons collectieve geheugen verdwenen. De dader wilde een Navo-basis aanvallen, maar vermoordde in plaats daarvan een student op het NS-station met een bijl. Zijn motief was echter wel degelijk ideologisch. Het gaat erom of er symbolische betekenis wordt gegeven aan een incident, niet om de oorspronkelijke intenties van een dader. De bijlmoord werd geen symbool in het verhaal over terrorisme en kreeg geen bestuurlijke navolging. Dan blijft een geïsoleerd incident over.

“Op het moment zelf is niet altijd te voorspellen hoe het verloop zal zijn, al leidt heftige mediaverslaglegging vaak wel tot bestuurlijke maatregelen. Dat tientallen mensen sinds de moord op advocaat Wiersum worden beveiligd, kun je niet los zien van de aandacht in de massamedia. Die bestendigt de noodzaak tot ingrijpen. Daarmee krijgt deze moord ontegenzeggelijk een plek in ons collectieve bewustzijn.”

Media en autoriteiten maakte de moord op Wiersum tot symbool

Het is volgens Van Ostaijen maar de vraag of de dader met de moord op Wiersum de rechtsstaat wilde ondermijnen. “De media en autoriteiten hebben die symboliek verleend aan de daad, waardoor we de moord nu als een aanval op ons rechtssysteem beschouwen. Maar wellicht zit er helemaal geen ideologische reden achter en ging het om niets groters dan de kroongetuige. Dan hebben we het over iets totaal anders dan de ideologische motieven die ten grondslag lagen aan de moord op Theo van Gogh. Je kunt ze niet zo maar op een lijn plaatsen.”

Onderzoekers op de plek waar Theo van Gogh werd vermoord. Beeld AFP

De moord op de filmmaker is bij uitstek een gebeurtenis die tot op de dag van vandaag beklijft. Van Ostaijen: “Vanwege het terroristische motief heeft deze moord zijn eigen signatuur. Het slachtoffer was een burger die als onderdeel van de maatschappij zijn stem verhief. Hij werd aangevallen om zijn denkbeelden. De daad kwam symbool te staan in het verhaal van een open en democratische samenleving.

“De moord op Pim Fortuyn had eveneens enorme gevolgen. Ook in partijpolitieke zin. Je kunt echt spreken van een post-Fortuyntijdperk, waarin we anders omgaan met extreme gedachten die leven aan de politieke uiteinden.” Van Ostaijen meent dat politici na de dood van Fortuyn serieuzer omgaan met politieke nieuwkomers. “Het is cru om te zeggen dat de moord op Fortuyn ons daarmee iets heeft gebracht, want het is het verhaal van het kalf en de put.”

Hij vindt het sowieso lastig om te bepalen of een gebeurtenis de samenleving heeft veranderd. Hij wijst op het neerhalen van MH17, een daad die op diplomatiek niveau tot op de dag van vandaag wordt uitgevochten. “Maar het effect op onze samenleving is bijna onmogelijk te duiden.”

Wijzen naar mensen aan wie je een hekel hebt

De nacht na Koninginnedag 1999 werd in een weiland bij Veenklooster de 16-jarige Marianne Vaatstra verkracht en vermoord. De schok was groot en omwonenden wezen al snel naar het nabijgelegen asielzoekerscentrum als plek waar de dader moest worden gezocht. Dertien jaar later bleek de lokale melkveehouder Jasper S. de daad op zijn geweten te hebben.

Hebben we van die gebeurtenis geleerd om minder vooringenomen te zijn? Abram de Swaan betwijfelt het. “Het is een normale abnormaliteit om iemand aan te wijzen aan wie je toch al een hekel hebt. Een Jood, een zwarte man. Als je heel geëmotioneerd bent, weet je zeker dat diegene het heeft gedaan. Of een ander buitenbeentje. Dat past bij het gedrag van een paniekerige menigte en kan een volgende keer zo weer gebeuren. Daar twijfel ik niet aan.”

Waarom de moorden op Fortuyn en Van Gogh de maatschappij wel hebben veranderd? De Swaan: “Politieke moorden zijn zeldzaam in ons land, we moesten er eeuwen voor terug in de tijd. Nadat Fortuyn werd vermoord, konden we niet meer op hem stemmen. Of tegen hem. Een hele ingrijpende daad, want de moordenaar ontnam de samenleving een keuze.

“Op Van Gogh kon ik na de moord ook niet kwaad meer worden, dat had een ander al gedaan. Het kwam voor die tijd niet in ons op dat iemand uit de weg kon worden geruimd om zijn brutale praatjes. Het zou kunnen dat sommige mensen daarna voorzichtiger zijn geworden met het uiten van hun mening. In dat geval is het islamitische extremisten gelukt om de maatschappij te intimideren. Zoals je kunt vermoeden dat de aanslag op Charlie Hebdo in Parijs de mensen bang heeft gemaakt.

Gelukkig hebben we daar in Nederland maar weinig voorbeelden van, zegt De Swaan. “Maar het kan heel goed zijn dat er nu een derde is bijgekomen.”

Lees ook:

Hoe Nederland het momentum miste om de georganiseerde misdaad aan te pakken

Hoe kan het dat de georganiseerde criminaliteit in Nederland zo open en bloot kan huishouden? Dat heeft te maken met een beslissing van ruim twintig jaar geleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden