Staatloos

Utrecht gaat inwoners zonder nationaliteit aan paspoort helpen: ‘Het kan best zijn dat dit vies tegenvalt’

De Utrechtse wethouder Maarten van Ooijen (ChristenUnie) gaat Utrechters zonder nationaliteit helpen.  Beeld Gemeente Utrecht / Robert Oosterbroek
De Utrechtse wethouder Maarten van Ooijen (ChristenUnie) gaat Utrechters zonder nationaliteit helpen.Beeld Gemeente Utrecht / Robert Oosterbroek

De gemeente Utrecht gaat haar inwoners zonder nationaliteit helpen om dat probleem op te lossen. ‘Het is pionieren’, zegt verantwoordelijk wethouder Maarten van Ooijen (ChristenUnie).

Petra Vissers

In de gemeente Utrecht wonen ruim 900 mensen die wel legaal in Nederland verblijven maar geen nationaliteit hebben. Dat betekent dat ze nooit een paspoort kunnen aanvragen, en dat zaken als het aanvragen van een hypotheek, trouwen of een bankrekening openen allemaal lastig zijn, en soms zelf onmogelijk.

Mensen zonder nationaliteit worden, om uiteenlopende redenen, door geen enkel land erkent als onderdaan. Dat is op zichzelf al een probleem, maar daar bovenop komt het probleem dat de Nederlandse staat dat in veel gevallen niet gelooft.

Dat lijkt een detail, maar dat is het niet. Mensen die ‘staatloos’ zijn, hebben namelijk bepaalde rechten die mensen met een ‘nationaliteit onbekend’ niet hebben. Zo kunnen staatlozen sneller de Nederlandse nationaliteit aanvragen.

Daarom komt de gemeente Utrecht nu met een plan om mensen zonder nationaliteit te helpen. Dat plan is zojuist naar de gemeenteraad gestuurd. “Voor zover ik weet zijn wij de eerste gemeente die dit op deze manier gaat doen”, zegt wethouder Van Ooijen.

Wat gaat de gemeente doen voor Utrechters zonder nationaliteit?

Van Ooijen: “We gaan elk dossier samen met de inwoner bekijken om te zien of we de ontbrekende stukjes van de puzzel kunnen vinden. De hoop is dat we mensen kunnen helpen om een erkenning te krijgen als staatloze of dat we alsnog een nationaliteit bewijzen.

“Dat is buitengewoon ingewikkeld; mensen moeten bijvoorbeeld originele papieren hebben uit het land van herkomst. Niet alle staten willen erkennen dat ze hun inwoner niet erkennen, en hoe bewijs je dat je iets niet hebt?

“We willen samen gaan kijken wat de mogelijkheden voor mensen nog zijn; leeft er bijvoorbeeld familie in het land van herkomst die kan helpen? Misschien hebben ze wel ergens een papier waar ze zelf de waarde niet van inzagen, of misschien moet een gemeenteambtenaar een collega bellen in het buitenland.

“Het is pionieren. Het zou best kunnen dat het over een jaar allemaal vies tegenvalt. Dat kan. Succes is niet gegarandeerd, maar ik heb wel hoop.”

Waarom is het nodig?

“De mensen om wie het gaat zijn in de gemeente Utrecht ingeschreven, ze mogen hier zijn. Dat is wel belangrijk om te zeggen. Maar op allerlei manieren wordt hun dagelijks leven bemoeilijkt, omdat wij nu eenmaal een land zijn met een grote bureaucratie.

“Dat is de praktische kant van de zaak. Maar wij vinden het als gemeente Utrecht ten principale ook onwenselijk dat er mensen zijn die geen nationaliteit hebben. Zij hebben geen overheid die hen beschermt. Laten wij dan die overheid zijn.

Het kabinet is intussen bezig met een wetsvoorstel dat het voor mensen die geen nationaliteit hebben mogelijk maakt om te bewijzen dat ze staatloos zijn. Dat zou binnenkort naar de Tweede Kamer gaan. Is het plan dat u nu naar de gemeenteraad stuurt dan overbodig geworden?

“Dat zou geweldig zijn, maar dat verwacht ik niet. Die zogeheten landelijke vaststellingsprocedure maakt alleen duidelijk wat er nu precies nodig is om staatloosheid te bewijzen. Het moet een einde maken aan de willekeur en onduidelijkheid.

“Maar het gaat mensen niet helpen om de juiste papieren te verzamelen of om te begrijpen wat er van ze wordt verwacht. De landelijke overheid verwacht nog steeds dat mensen hun dossiers helemaal zelf aanleggen. Maar dat is eigenlijk veel te veel om van iemand te vragen, het is niet realistisch. In Utrecht gaan we het daarom samen doen.”

Hoe zorgt u dat niet iedereen het wiel opnieuw gaat uitvinden, doen andere gemeenten ook mee?

“Vorig jaar heeft Utrecht een Landelijke Expertgroep Staatloosheid opgericht, waar alle kennis en expertise moet samenkomen. Andere gemeenten kunnen daar ook terecht met vragen en complexe casussen. Verder werken met intensief samen met de gemeenten Groningen, Almere, Amsterdam, Rotterdam, Den Bosch en Tilburg.

“Wat ik ook bijzonder vind is dat we nauw samenwerken met de IND. Zo kunnen we wat de gemeenten leren ook landelijk gebruiken.”

Staatlozen in Nederland

Hoeveel staatlozen er precies zijn in Nederland is niet te achterhalen, omdat veel van hen officieel niet bestaan. Wel is te achterhalen hoeveel mensen staatloos zijn en een verblijfsvergunning hebben. Dat zijn er volgens de laatste cijfers van het CBS ruim 8.000 (op 1 januari 2020). De groep met een ‘nationaliteit onbekend’ is veel groter. Dat zijn meer dan 37.000 mensen.

Er zijn uiteenlopende redenen waardoor mensen staatloos worden of zijn. Rohingya uit Myanmar bijvoorbeeld, zijn als groep staatloos, net als de Palestijnen die de afgelopen jaren uit Syrië vluchtten. Kinderen kunnen staatloos geboren worden wanneer alleen vaders de nationaliteit van een land kunnen doorgeven en hun moeder niet getrouwd is.

Nederland heeft geen procedure waarmee mensen kunnen laten vaststellen dat ze staatloos zijn. Een lacune in de wetgeving waar de Verenigde Naties in 2011 al op wees. Het is de bedoeling dat voorstellen die dat moeten oplossen, binnenkort naar de Tweede Kamer gaan.

Lees ook:

UNHCR: Nederland moet ruimhartiger worden voor staatlozen

Nederland moet meer doen om staatloze mensen te helpen en te beschermen, zegt Carol Batchelor van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. Het is tijd om internationale afspraken na te komen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden