ReportageArcheologie

Unieke Romeinse tempel gevonden bij Zevenaar: ‘Alsof je een krant uit de Romeinse tijd openslaat’

Het lichten van een altaarsteen op de vindplaats van het Romeinse heiligdom in Herwen-Hemeling.
 Beeld Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Het lichten van een altaarsteen op de vindplaats van het Romeinse heiligdom in Herwen-Hemeling.Beeld Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Bij Zevenaar zijn de overblijfselen van een Romeinse tempel gevonden. De grootte van de vondst is uniek, zeggen archeologen.

Robin Goudsmit

“Als je die eerste letters ziet, word je he-le-maal gek.” De ogen van archeoloog Han Vastenhoud glimmen als hij terugdenkt aan dat ene moment dat er een grote steen met inscriptie werd blootgelegd op de vindplaats Herwen-Hemeling bij Zevenaar. Het Romeinse tempelcomplex waar de steen ooit deel van heeft uitgemaakt is ‘ongeëvenaard’. “Je weet niet wat je gaat vinden en je verwacht dit al helemáál niet.”

Amateurarcheologen stuitten een poos terug op de resten van een stenen gebouw uit de Romeinse tijd. Dat op zichzelf is al opmerkelijk. Daarom werd afgelopen februari snel de hulp van professionals ingeroepen. Die kwamen er al snel achter dat het om een tempel ging, waarschijnlijk gebruikt door militairen die aan de rand van het Romeinse rijk gelegerd waren.

Deze maand zijn de opgravingen zo goed als afgerond. Maandag presenteerden de provincie en archeologiebureau RAAP hun bevindingen. Vermoedelijk stond de tempel er tussen het begin van de jaartelling en 300 na Christus. Bijzonder is dat er in de middeleeuwen niet met de bouwstenen van het complex is gesjouwd. Daardoor is het nog vrijwel intact.

Votiefstenen

Waar de onderzoekers ook erg mee in hun nopjes zijn, is de grote hoeveelheid votiefstenen die er aangetroffen zijn. Dat zijn stenen waarop de gelovige in een inscriptie laat weten dat een godheid een gelofte heeft ingelost. De gelovige betuigt met de steen dank voor de verleende goddelijke gunsten.

Waterput bij het Romeinse heiligdom in Herwen-Hemeling. Beeld Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Waterput bij het Romeinse heiligdom in Herwen-Hemeling.Beeld Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

De inscripties volgen een vast stramien. Eerst wordt de naam van de godheid genoemd. In Herwen-Hemeling is het onder andere die van Hercules. Daarna volgt wie er om een gunst heeft gevraagd, zijn woonplaats, of van waar hij afkomstig is. Ten slotte volgt soms een tijdsaanduiding. Een soort in steen gebeiteld religieus formulier dus.

“De Romeinen hadden een zakelijke relatie met hun goden”, vertelt archeoloog Eric Norde. “Maar deze stenen vertellen een ontzettend groot verhaal. Ik denk dat wetenschappers hier nog tientallen jaren mee voort kunnen.”

Bont gezelschap

De votiefstenen uit Herwen zijn achtergelaten door een bont gezelschap. Een hoge militair die Lucius heette en uit Cremona in Italië kwam, liet een steen achter voor Jupiter Serapis. Dat is een samensmelting van de Romeinse oppergod en een Egyptische godheid. Andere militairen kwamen uit Spanje of waren eerder in Engeland of Roemenië gestationeerd. Dat laat zien hoe weids het Romeinse rijk zich uitstrekte, maar getuigt ook van militaire tact: de centurions wisten dat je geen Bataven tegen Bataven moest laten vechten. Anders zouden die maar een loyaliteitsconflict krijgen.

Verschillende fragmenten van beelden en altaarstenen. Beeld Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
Verschillende fragmenten van beelden en altaarstenen.Beeld Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Minstens even kleurrijk als de gelovigen moet de tempel zelf zijn geweest, denken de archeologen. Op de vindplaats zijn stukken beschilderde muren gevonden in helderrood, zwart en groen. Waarschijnlijk waren ook de votiefstenen beschilderd. Vrouwen offerden in de tempel hun sieraden, en ook kledingspeldjes zijn in sets aangetroffen. Alles gloednieuw; een god bied je immers geen afdankertjes aan.

Ook werden er bij de tempel dieren geofferd, die deels werden opgegeten door de gelovigen. Een drankje hoorde daar ook bij; volgens de archeologen is er bij de tempel ‘ongelooflijk veel gedronken’.

Buitencategorie

Wel vaker worden er in Nederland vondsten gedaan waarbij de vinders superlatieven tekort komen, geven de archeologen maandag toe. Het zal niet de eerste keer zijn dat een vondst ‘het oudste’, ‘het mooiste’ of ‘het best bewaard’ is. Maar de tempel van Herwen-Hemeling valt in een buitencategorie, zegt ook conservator van het Rijksmuseum van Oudheden Jasper de Bruin. In Engeland en Duitsland zijn eigenlijk geen vergelijkbare tempels gevonden. De heiligdommen die daar zijn aangetroffen, hadden niet zoveel offerdieren, of veel minder sculpturen. Zelden werden er ook zoveel votiefstenen gevonden.

Wat een archeologische vondst interessant maakt, legt Han Vastenhoud uit, is context. En die is er in Herwen-Hemeling in overvloed. “Er zijn wel vaker losse votiefstenen gevonden, maar hier heb je de tempel, de bijgebouwtjes, de stenen de ernaast liggen. Er zijn inscripties met wie het heeft gebouwd, wie het heeft bekostigd. Alles staat zwart op wit. Alsof je een krant uit de Romeinse tijd openslaat.”

Lees ook:

Archeologie zonder te graven

Grondradar brengt een complete Romeinse stad in kaart

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden