Tweede Wereldoorlog

Unieke filmbeelden van ondergedoken Lea openbaar gemaakt: een bijzonder oorlogsdocument

Uit de film met het ondergedoken Joodse meisje Lea Cohen (links, in donker jurkje met witte bies). Beeld
Uit de film met het ondergedoken Joodse meisje Lea Cohen (links, in donker jurkje met witte bies).Beeld

Kruidenier Frans Kloosterman maakte met een camera die hij kreeg unieke beelden van Joodse onderduikers in Friesland. Zondag werden de beelden openbaar.

Niet in de lens kijken, Lea! De man die de camera hanteerde, Frans Kloosterman uit Engwierum, moet dit gezegd hebben tegen zijn Joodse onderduikertje Lea Cohen (8) in 1944. Want het meisje houdt geregeld haar hand een beetje schuin voor haar hoofd.

De filmbeelden, die zondag openbaar werden, zijn vrij uniek. Er zijn vier Joodse onderduikers op te zien, van wie Lea Cohen uit Amsterdam er een is. Het is voor het eerst dat er in Friesland een filmpje opduikt met bewegende beelden van kinderen tijdens hun onderduikperiode. In het hele land zijn er welgeteld vier van dit soort filmpjes.

Lea zat anderhalf jaar lang ondergedoken bij kruideniersgezin Kloosterman in Engwierum. Haar broertje Mordechai en haar ouders verbleven op andere adressen. Allen overleefden de oorlog.

Ogenschijnlijk onbezorgd familieleven

De tien minuten durende film toont een ogenschijnlijk onbezorgd familieleven. Er wordt gespeeld en gestoeid. Lea speelt tikkertje met Han, het zoontje van het gezin. Zittend eten ze een boterham, terwijl moeder Geeske aan het breien is. De oorlog lijkt ver weg.

Behalve Lea komen nog drie andere Joodse onderduikers in beeld: baby Harry Leo Davids, die bij postbode Berend Bakker en zijn gezin de oorlog overleefde, Gerrit Waas, en heel kort Fietje Buitenkant. Kloosterman had de filmcamera gekregen van Bert Meijer, die ook bij het gezin zat ondergedoken. Meijers vader had een fotozaak in het Groningse Vlagtwedde.

Vermoedelijk drukte Kloosterman Lea op het hart niet in de camera te kijken, omdat hij besefte dat het gevaarlijk kon zijn als de beelden in verkeerde handen zouden vallen. De kruidenier en zijn vrouw Geeske waren actief in het Friese verzet. Ze verborgen gedropte wapens en Geeske bracht tientallen Joodse kinderen naar onderduikadressen.

Filmpje lag bijna zestig jaar in een la

Het super 8mm-filmpje lag bijna zestig jaar in een la van het echtpaar Kloosterman. Na de dood van moeder Geeske in 2003 kreeg haar dochter Rixt Visser-Kloosterman (78) het. Een blikje met een uur en tien minuten aan opnames. Ze besteedde er verder geen aandacht aan. Zo’n vijf jaar geleden zagen zij en haar zus Maaike Reitsma-Kloosterman (74) de beelden voor het eerst. “Een kennis had nog een oude projector. Het ontroert je wel als je die oude beelden ziet. We waren een warm gezin. Lea hoorde er helemaal bij.” Maar ook toen bleef het filmpje privé.

Lea Cohen. Beeld
Lea Cohen.Beeld

Tot Otto Kuijpers van historisch centrum Tresoar in Leeuwarden in een boek over de oorlog in Noordoost-Friesland een foto van Lea zag. “Dat was een still uit een film, vertelde de schrijver van dat boek me. Ik zocht begin dit jaar contact met Rixt en Maaike en vroeg hun of we de film mochten gebruiken voor onze tentoonstelling (Wy kinne der noch wol ien by ha. Joodse smokkelkinderen in Friesland in de Tweede Wereldoorlog, red.).”

Lea verhuisde naar Israël

Lea werd na de bevrijding herenigd met haar ouders en broer Mordechai. In 1959 verhuisde ze naar Israël, trouwde en kreeg drie zoons. Jaren werkte ze voor Yad Vashem, waarvoor ze de oorkondes kalligrafeerde. Als dank aan haar onderduikouders vroeg ze voor hen in 1974 de Yad Vashem-onderscheiding aan, bedoeld voor niet-Joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog Joden hebben gered. Rixt Visser-Kloosterman, die als een peuter van anderhalf op het filmpje te zien is, vertelt dat zij en haar zus Maaike altijd contact hebben gehouden met Lea: “Mijn moeder was dol op haar en heeft haar twee keer in Israël opgezocht. Elk jaar stuurt Lea ons nog een kistje sinaasappelen. Het is ons zusje in Israël.”

Lea zelf vertelde zondag in een live-uitzending van Omrop Fryslân: “Toen ik ’s avonds laat aankwam bij de familie in Engwierum, werden hun dochtertje Rixt en zoontje Johannes speciaal voor mij uit bed gehaald. Als ik andere kinderen zou zien, zou ik me meer op mijn gemak voelen. Dat was een heel leuke ontvangst. Het was of ik bij familie kwam. En zo is het gebleven.”

Lees ook:

De smokkelkinderen: net op tijd gered en liefdevol opgevangen in Friesland

Honderden Joodse baby’s en peuters werden tijdens de oorlog naar Friesland gebracht, vaak door jonge studentes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden