Stikstofadvies

Uitkopen piekbelasters geen goede, maar een noodzakelijke oplossing, aldus een bezwaarde Remkes

Johan Remkes tijdens de presentatie van zijn stikstofrapport.  Beeld ANP
Johan Remkes tijdens de presentatie van zijn stikstofrapport.Beeld ANP

Het kabinet zou binnen één jaar de 500 à 600 bedrijven met de grootste stikstofinvloed op de natuur moeten laten stoppen. Alleen zo is de juridische impasse op korte termijn te doorbreken, concludeert stikstofcrisismanager Johan Remkes.

Lukas van der Storm en Niels Markus

Het advies over de piekbelasters doet Remkes met ‘een bezwaard hart’. Het is geen goede oplossing, zo benadrukt hij in zijn rapport. Maar vooral de minst slechte. “Een werkende kortetermijnaanpak is noodzakelijk”, benadrukt hij. “Die is er de afgelopen jaren niet geweest. Doordat werkende maatregelen zo lang vooruitgeschoven zijn, zijn er geen goede routes meer over.”

De overheid heeft de afgelopen jaren op allerlei manieren geprobeerd om snel stikstofruimte te scheppen en de vergunningverlening weer op gang te brengen. Zo kwam er een lagere maximumsnelheid op de snelweg. Maar ook een ingenieus systeem van stikstofhandel met tussenkomst van de provincie en een weggehoond plan om het dieet van koeien aan te passen. Die maatregelen bleken, als ze al doorgevoerd werden, niet juridisch aantoonbaar tot minder stikstof te leiden.

Remkes is uitermate kritisch over decennia van landbouwbeleid, en over de stikstofaanpak van dit kabinet. “Zwalkend en falend beleid” hebben geleid tot het beeld bij boeren dat de overheid tegenover hen staat. Het beruchte stikstofkaartje voedde dat wantrouwen nog eens, concludeerde Remkes. “Ik vind dat dat kaartje van tafel moet.” Dat beaamde stikstofminister Christianne van der Wal (VVD), die het kaartje maakte, dan ook deemoedig in haar eerste reactie. Zij gaf bovendien aan dat het kabinet over anderhalve week met een uitgebreide reactie op de aanbevelingen van Remkes komt.

Drie fases

Remkes knipt de aanpak van de stikstofcrisis in zijn advies nu in drie fases op. Het laten stoppen van de 500 à 600 bedrijven hoort in die verdeling bij de eerste stap, waarbij vooral de juridische patstelling moet worden opgelost. Dat kan dus wat Remkes betreft alleen door snel de uitstoot van de grootste probleembedrijven weg te nemen.

Daarbij noemt Remkes in zijn rapport in eerste instantie ‘uitkoop’ als optie. In zijn toelichting benadrukte hij wel dat er meerdere wegen naar Rome leiden. Als piekbelasters hun bedrijfsvoering zo aanpassen dat hun uitstoot fors vermindert, is dat ook een optie. Een uitkoopregeling voor piekbelasters moet wat Remkes betreft ‘zo ruim mogelijk’ zijn.

Die piekbelasters zijn overigens niet per se alleen veehouderijen: in theorie kan het ook om fabrieken gaan. Al zal het aantal industriële piekbelasters beperkt zijn. Industriële stikstof uit schoorstenen verspreidt zich doorgaans veel verder dan ammoniak uit een stal, waardoor de specifieke stikstofbelasting op een bepaald natuurgebied doorgaans kleiner is.

Remkes onderkent dat de boodschap aan die honderden piekbelasters pijnlijk is. Maar ook noodzakelijk om voor een veel groter aantal boeren perspectief te bieden, benadrukt hij. Door piekbelasters uit te kopen, kan de grote groep van zo’n 3000 zogeheten PAS-melders juist een vergunning krijgen. Dit zijn bedrijven – veelal boeren – die voorheen geen natuurvergunning nodig hadden. Maar toen de rechter in 2019 het Nederlandse stikstofbeleid van tafel veegde, bleek dat onterecht. Zij zijn daardoor in feite al drie jaar ‘illegaal’ in bedrijf.

Langere termijn

Naast deze kortetermijnaanpak is het van belang om de natuur in Nederland nu echt wezenlijk te gaan verbeteren, aldus Remkes. Maar die opgave strekt verder dan alleen stikstof. Ook andere indicatoren als natuurbeheer en waterkwaliteit zijn daarbij van groot belang. Remkes adviseerde mede daarom dat de overheid zich niet blind moet staren op de vraag of stikstofdoelen per gebied tot achter de komma gehaald worden.

Tegelijk benadrukte hij dat stikstofbelasting nu in elk geval nog veel te hoog is. En dat het overkoepelende landelijke doel, halvering van de uitstoot in 2030, daarom overeind moet blijven. Al bouwde hij daarbij wel twee ijkmomenten in. In 2025 en 2028 wil Remkes dat nog eens goed gekeken wordt hoe provincies ervoor staan met hun gebiedsgerichte aanpak. Extra tijd is dan in bepaalde gevallen mogelijk. Maar wel alleen als de plannen al goed op streek zijn. “Alleen bij dringende inhoudelijke redenen – niet bij politieke redenen.”

Verstrekkend advies

Al met al valt op dat Remkes de regie in hoge mate naar zich toe heeft getrokken. De oud-VVD-minister begon zijn taak als ‘gespreksleider’ of ‘bemiddelaar’ om de gesprekken tussen kabinet en boeren weer vlot te trekken. Zijn rapport is uiteindelijk een integraal advies – een ‘denklijn’, volgens Remkes zelf – die de vertrouwenscrisis tussen boeren en politiek over stikstof ver overstijgt.

Zo werd al eerder duidelijk dat Remkes zich ook over het toekomstperspectief voor de landbouw zou buigen. Dat deed hij onder meer door een nieuwe herinrichtingsopgave voor Nederland voor te spiegelen. Met rode gebieden ver van de natuur, waar meer ruimte is voor ook intensieve vormen van landbouw. Oranje gebieden, waar meer geëxtensiveerd moet worden. En groene en gele gebieden, waar slechts beperkt en biologisch landbouw mogelijk is.

De uitwerking van die plannen moet wat Remkes betreft in goed gesprek met de agrarische sector en andere partijen plaatsvinden. Ook adviseerde hij nog om een onderzoek te starten naar de kloof tussen stad en platteland. “Die afstand komt voort uit verschillen in economische positie, maar veel meer nog uit sociale en culturele waarden en uit voorzieningen die (dreigen te verdwijnen). Ik vind het nodig dat dit goed onderzocht wordt om ervoor te zorgen dat er daadwerkelijk een aanpak komt.”

Lees ook:

LTO-voorman: ‘Als 2030 blijft staan, komt het niet goed tussen de boeren en het kabinet’

Aan de vooravond van de week waarin Johan Remkes weer eens een gewichtig stikstofadvies uitbrengt, klinkt bij LTO-voorzitter Sjaak van der Tak voorzichtig optimisme door. ‘Ik heb het idee dat er weer echt geluisterd wordt.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden